अति छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू

१) नेतृत्व शैलीमा कुनै दुई व्यवस्थापकीय गुणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

नेतृत्व शैलीका दुई गुणका बारेमा तल व्याख्या गरिएको छ:

तन्दुरुस्ती

नेताको शारीरिक क्षमतामा तन्दुरुस्ती आवश्यक हुन्छ। अस्वस्थताको स्थितिले नेतृत्वको प्रभावकारिता घटाउन सक्छ। अतः प्रभावकारी नेता हुनका निम्ति नेता शारीरिक रूपमा तन्दुरुस्त हुनुपर्छ।

आत्मविश्वासी

निर्णयहरू तथा कर्मचारीलाई दिइएका आदेश तथा निर्देशनमा अडिग रहन सक्नुपर्दछ। अतः नेतृत्व प्रभावकारी हुनका निम्ति नेतामा आत्मविश्वास हुनुपर्दछ।

२) प्रजातान्त्रिक र निरंकुश नेतृत्व शैलीबीचका भिन्नता छुट्याउनुहोस्।

३) नेतृत्वको छोटो परिभाषा दिनुहोस्।

कुनै व्यक्ति वा समूहलाई प्रभाव पार्दै संस्थाका निर्धारित लक्ष्यहरू हासिल गर्न निर्देशन दिने, हौसला प्रदान गर्ने तथा व्यवस्थापकीय कार्यमा संलग्न गराउने कार्यलाई नेतृत्व भनिन्छ। नेतृत्व गर्ने व्यक्तिलाई नेता भनिन्छ।

४) नेतृत्वको कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।

५) स्वतन्त्र नेतृत्व शैली भन्नाले के बुझिन्छ?

स्वतन्त्र नेतृत्व शैली भन्नाले कर्मचारीलाई उत्तरदायित्व सुम्पिएर कर्मचारी आफैले कसरी गर्ने, कुन साधन-स्रोत वा प्रविधि अपनाउने भन्ने कुरा निर्णय गर्न पाउने शैली बुझिन्छ।

६) नेतृत्वमा कस्ता व्यवस्थापकीय गुणहरू हुनुपर्दछ? सूची बनाउनुहोस्।

तन्दुरुस्ती

काममा पूर्ण लगन व्यतित गर्नका निम्ति शारीरिक लगन तथा मानसिक सामर्थ्य आवश्यक पर्दछ। शारीरिक रूपमा तन्दुरुस्त व्यक्तिले अनुयायी व्यक्ति विश्वास गर्न सक्छन्।

आत्मविश्वासी

निर्णयहरू तथा कर्मचारीलाई दिइएका आदेश तथा निर्देशनमा अडिग रहन सक्नुपर्दछ। अतः नेतृत्व प्रभावकारी हुनका निम्ति नेतामा आत्मविश्वास हुनुपर्दछ।

दूरदर्शिता

स्पष्ट दृष्टिकोण तथा दूरदर्शी नेतृत्वले हरेक संगठनलाई सफलताको दिशातर्फ पुर्‍याउँछ। निर्णय लिन तथा नीति वा योजनाहरूमा पनि दूरदर्शितालाई ध्यान दिनुपर्दछ।

संवेगात्मक स्थिरता

नेताले आफ्ना मातहतका कार्यचारीमाथि व्यक्तिगत प्रभावमा निर्णय नगरी, भावनात्मक वा तत्कालीन आवेगबाट प्रभावित नहुने स्थिरता राख्नुपर्दछ।

आशावादी

नेता आशावादी हुनुपर्दछ। समस्या तथा चुनौतिहरूलाई निराश नभई समाधान गर्न सक्ने र अनुकूल परिस्थिति निर्माण गर्न सक्ने हुनुपर्दछ।

व्यवस्थापकले नेतृत्वका रूपमा कस्ता कार्य गर्नुपर्दछ?

लक्ष्य निर्धारण

हरेक संगठनका आ-आफ्नै लक्ष्य हुन्छन्। लक्ष्यले संगठन कहाँ निश्चित अवस्थामा छ र कहाँ पुग्ने भन्ने कुरा जनाउँछ। संगठनका लक्ष्यहरू व्यवस्थापक नेताले निर्धारण गर्दछन्।

संगठनात्मक क्रियाकलापको समन्वय गर्ने

संगठनमा सम्पन्न गर्नुपर्ने कार्यहरू एकै व्यक्तिले सम्पन्न गर्न सम्भव हुँदैन। कार्य विशिष्टीकरणका आधारमा विभिन्न व्यक्तिलाई विभिन्न किसिमका कार्य सुम्पिने गरिन्छ।

उद्देश्यको समायोजन

संगठनमा प्रवेश गर्ने हरेक कर्मचारीका आ-आफ्नै व्यक्तिगत उद्देश्य हुन्छन्। ती व्यक्तिगत उद्देश्यलाई संगठनात्मक उद्देश्यसँग समायोजन गर्ने प्रमुख कार्य नेताले गर्नुपर्दछ।

कर्मचारीलाई निर्देशन दिने

संगठनका नीति, नियम र कार्यविधि कर्मचारीलाई स्पष्ट बताउने तथा उनीहरूको उत्तरदायित्व सम्पन्न गर्न निर्देशन दिने काम पनि व्यवस्थापकले गर्दछन्।

संगठन कार्य

व्यवस्थापकीय नेताको महत्वपूर्ण कार्यमध्ये संगठन कार्यका विभिन्न क्रियाकलाप पहिचान गर्ने, ती क्रियाकलाप सञ्चालन गर्न आवश्यक पर्ने उपकरण, मेसिन, कच्चा पदार्थ, पुँजी तथा विभिन्न स्रोतको जोहो गर्ने तथा कर्मचारीको तालिम तथा विकासको व्यवस्था गर्ने कार्य पर्दछन्।

छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू

१) नेपाली व्यवस्थापकहरूका लागि नेतृत्व गुणहरूको पहिचान र वर्णन गर्नुहोस्।

प्राविधिक ज्ञान

नेतालाई संगठनमा सञ्चालन गर्नुपर्ने सम्पूर्ण कार्यहरूको प्राविधिक पक्षबारे विस्तृत जानकारी हुनुपर्दछ। कुनै काम कसरी गर्ने भन्ने राम्रो ज्ञान भएमा मातहतका कर्मचारीलाई सहयोग गर्न सकिन्छ।

संगठन क्षमता

संगठनका लक्ष्य हासिल गर्नका निम्ति संगठनमा उपलब्ध मानवीय तथा गैरमानवीय स्रोत-साधनको अधिकतम उपयोग गर्नुपर्दछ।

सञ्चार कला

असल नेताले हरेक किसिमका सूचना, निर्देशन, आदेश आदि सम्बन्धित व्यक्ति वा एकाइसम्म स्पष्ट र प्रभावकारी तरिकाले सम्प्रेषण गर्न सक्नुपर्दछ।

उत्प्रेरणा सिप

नेताले आफ्ना मातहतका कर्मचारीलाई उत्प्रेरित गर्न सक्नुपर्दछ। उत्प्रेरित कर्मचारीले आफ्नो सम्पूर्ण प्रयत्न संगठनात्मक लक्ष्य प्राप्तिमा लगाउँछन्।

मानव सम्बन्ध विशेषज्ञ

असल नेता मानव सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम हुनुपर्दछ। नेताले विभिन्न तहका कर्मचारी, सल्लाहकार, ग्राहक तथा संगठनका समूहबीच विभिन्न किसिमका छलफल तथा सम्झौता गर्नुपर्दछ।

२) नेतृत्वको छोटो परिभाषा दिनुहोस्। व्यवस्थापक नेताका कार्य व्याख्या गर्नुहोस्।

नेतृत्वको परिभाषा: व्यवस्थापनमा कुनै व्यक्ति वा समूहलाई प्रभाव पार्दै निर्धारित उद्देश्य प्राप्त गर्न आवश्यक नीति, नियम, निर्देशन तथा व्यवस्थापकीय कार्यलाई अगाडि बढाउने प्रक्रियालाई नेतृत्व भनिन्छ।

व्यवस्थापक नेताका कार्यहरू

लक्ष्य निर्धारण

हरेक संगठनका आ-आफ्नै लक्ष्य हुन्छन्। ती लक्ष्यले संगठनको भावी दिशा र पुग्नुपर्ने अवस्था जनाउँछन्। संगठनका लक्ष्यहरू व्यवस्थापक नेताले निर्धारण गर्दछन्।

संगठनात्मक क्रियाकलापको समन्वय गर्ने

कार्य विशिष्टीकरणका आधारमा विभिन्न व्यक्तिलाई विभिन्न कार्य सुम्पिएको हुन्छ। ती कार्यहरूबीच समन्वय गराउनु नेताको काम हो।

उद्देश्यको समायोजन

कर्मचारीका व्यक्तिगत उद्देश्यहरूलाई संगठनात्मक उद्देश्यसँग समायोजन गरी उनीहरूलाई संगठनका लक्ष्य हासिल गर्न उत्प्रेरित गरिन्छ।

कर्मचारीलाई निर्देशन दिने

संगठनका नीति, नियम र कार्यविधि स्पष्ट पार्ने तथा कर्मचारीलाई उत्तरदायित्व पूरा गर्न आवश्यक निर्देशन दिने कार्य व्यवस्थापकले गर्दछन्।

संगठन कार्य गर्ने

विभिन्न क्रियाकलाप पहिचान गर्ने, सञ्चालनका लागि आवश्यक उपकरण, मेसिन, कच्चा पदार्थ, पुँजी तथा स्रोत व्यवस्थापन गर्ने र कर्मचारीलाई तालिम तथा विकासका अवसर दिने कार्य नेताले गर्नुपर्दछ।

३) नेतृत्व हुनु पर्नाको सार्थकता र महत्व व्याख्या गर्नुहोस्।

अन्तरव्यक्तिक प्रभाव

नेतृत्वमा अन्य व्यक्ति वा अनुयायीलाई प्रभावित पार्ने पक्ष हुन्छ। नेताले आफ्ना मातहतका कर्मचारीलाई सकारात्मक तरिकाले संगठनका उद्देश्य हासिल गर्न तयार पार्दछ।

नेता तथा अनुयायी सम्बन्ध

नेतृत्वका निम्ति दुई पक्ष नेता तथा अनुयायी अनिवार्य रूपमा हुन्छन्। यी दुईमध्ये कुनै एक पक्षको अभावमा नेतृत्वले पूर्ण महत्व पाउँदैन।

परिस्थिति अनुसार

नेतृत्व सधैँ एउटै किसिमको तथा एउटै शैलीको हुँदैन। व्यक्तिगत आधारमा, व्यवहार वा उद्देश्यका आधारमा तथा परिस्थितिको आधारमा नेतृत्व शैली अलग-अलग हुन सक्छ।

सामूहिक लक्ष्य हासिल

नेतृत्वको प्रमुख लक्ष्य सामूहिक लक्ष्य हासिल गर्नुमा केन्द्रित हुन्छ। नेता तथा अनुयायीको सामूहिक प्रयत्नका परिणामस्वरूप उनीहरू तथा संगठनका साझा लक्ष्य हासिल हुन्छन्।

निरन्तरता

नेतृत्व संगठनको आन्तरिक र बाह्य वातावरणसँग सम्बन्धित व्यवस्थापकीय कार्य हो। संगठनले समयअनुसार आफ्नो उद्देश्य परिवर्तन तथा परिमार्जन गर्दै लैजानुपर्दछ।

४) विभिन्न किसिमका नेतृत्व शैलीहरू उल्लेख गरी प्रजातान्त्रिक र निरंकुश नेतृत्व शैलीबीच भिन्नता देखाउनुहोस्।

निरंकुश शैली

निर्णय तथा नियन्त्रण गर्ने सम्पूर्ण अधिकार एकजना नेतामा मात्र सीमित रहने नेतृत्व शैलीलाई निरंकुश शैली भनिन्छ। कर्मचारीको सहभागिता कम हुन्छ र आदेश माथिबाट तलतिर आउँछ।

प्रजातान्त्रिक शैली

प्रजातान्त्रिक नेतृत्व शैलीमा नेताले आफ्ना मातहतका कर्मचारीलाई निर्णय निर्माण प्रक्रियामा सहभागी बनाउँछन्। कर्मचारीको चाहना र रुचि बुझेर निर्णय लिन सहयोग गरिन्छ तथा सकारात्मक उत्प्रेरणामा जोड दिइन्छ।

स्वतन्त्र नेतृत्व शैली

यस नेतृत्व शैलीमा कर्मचारीलाई उत्तरदायित्व सुम्पिएर कर्मचारी आफैले काम कसरी गर्ने, कुन साधन-स्रोत वा प्रविधि अपनाउने र आवश्यक निर्णय कसरी लिने भन्ने स्वतन्त्रता पाउँछन्।

निरंकुश र प्रजातान्त्रिक नेतृत्व शैलीको तुलना

५) नेताको अर्थ दिनुहोस्। साथै नेताका महत्वपूर्ण गुणहरू व्याख्या गर्नुहोस्।

संगठनका लक्ष्य हासिल गर्न कर्मचारीलाई प्रेरित गर्ने, उनीहरूको व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउने तथा सामूहिक लक्ष्य हासिल गर्ने कामलाई नेतृत्व भनिन्छ। आदेश तथा निर्देशन दिने कार्य नेताले गर्दछ।

नेताका महत्वपूर्ण गुणहरू

तन्दुरुस्ती

नेताको शारीरिक बनावटले अनुयायीलाई प्रभावित गर्न सक्छ। शारीरिक रूपमा तन्दुरुस्त व्यक्ति प्रभावकारी हुन सक्छ।

आत्मविश्वास

नेता आत्मविश्वासी हुनुपर्दछ। आफू तथा आफ्नो समूहले गर्नुपर्ने जिम्मेवारीका बारेमा स्पष्ट हुनुपर्दछ।

बौद्धिक

नेताले विभिन्न वातावरणीय तत्वको अध्ययन तथा विश्लेषण गर्नुपर्दछ। नेताले लिएका निर्णयले संगठनलाई सफलता वा असफलतातिर लैजान सक्छ।

संवेगात्मक स्थिरता

नेताले आफ्ना मातहतका कर्मचारीमाथि व्यक्तिगत वा भावनात्मक प्रभावमा परेर निर्णय नगर्ने स्थिरता राख्नुपर्दछ।

आशावादी

नेता आशावादी हुनुपर्दछ। आफ्ना क्रियाप्रति निराश नहुने र अनुयायी तथा संगठनका लक्ष्य प्राप्त हुने कुरामा विश्वास गर्न सक्नुपर्दछ।

६) प्रजातान्त्रिक तथा निरंकुश नेतृत्व शैलीका प्रकृतिहरू व्याख्या गर्नुहोस्।

प्रजातान्त्रिक शैली

प्रजातान्त्रिक नेतृत्व शैलीमा नेताले आफ्ना मातहतका कर्मचारीलाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी बनाउँछन्। कर्मचारीको चाहनाअनुसार निर्णय लिन सहयोग गरिन्छ र सकारात्मक उत्प्रेरणा प्रदान गरिन्छ।

निरंकुश शैली

निर्णय तथा नियन्त्रणका सम्पूर्ण अधिकार एकजना नेतामा मात्र सीमित रहने नेतृत्व शैलीलाई नेतृत्व निरंकुश शैली भनिन्छ।

स्वतन्त्र नेतृत्व शैली

यस शैलीमा कर्मचारीलाई उत्तरदायित्व सुम्पिएर उनीहरूले काम कसरी गर्ने, कुन साधन-स्रोत वा प्रविधि अपनाउने भन्ने निर्णय आफैँ लिन्छन्।

८) संगठनमा व्यवस्थापक नेताले गर्नुपर्ने विभिन्न कार्यहरू उल्लेख गरी व्याख्या गर्नुहोस्।

स्रोत नोटमा व्यवस्थापक नेताका कार्यहरू पुनः यस प्रकार प्रस्तुत गरिएको छ:

• लक्ष्य निर्धारण — संगठनका आ-आफ्नै लक्ष्यहरू स्पष्ट गर्ने।
• संगठनात्मक क्रियाकलापको समन्वय — विभिन्न व्यक्तिलाई सुम्पिएका कार्यबीच समन्वय कायम गर्ने।
• उद्देश्यको समायोजन — व्यक्तिगत उद्देश्यलाई संगठनात्मक उद्देश्यसँग समायोजन गर्ने।
• कर्मचारीलाई निर्देशन दिने — नीति, नियम र कार्यविधि स्पष्ट गरी निर्देशन प्रदान गर्ने।
• संगठन कार्य — क्रियाकलाप पहिचान, स्रोत-साधन व्यवस्थापन र कर्मचारीको तालिम तथा विकासको व्यवस्था गर्ने।

९) नेतृत्व भनेको के हो? यसको आधारमा नेतृत्वका विशेषताहरू के के हुन्?

नेतृत्व: कर्मचारी वा अन्य व्यक्तिलाई प्रभावित गरी संगठनका लक्ष्य हासिल गर्न आवश्यक विभिन्न नीति, नियम, निर्देशन तथा व्यवस्थापकीय कार्यलाई अगाडि बढाउने प्रक्रिया हो।

विशेषताहरू

अन्तरव्यक्तिक प्रभाव

नेतृत्वमा अन्य व्यक्ति वा अनुयायीलाई प्रभावित पारिन्छ। नेताले आफ्ना मातहतका कर्मचारीलाई सकारात्मक तरिकाले संगठनका उद्देश्य हासिल गर्न तयार पार्दछ।

नेता तथा अनुयायी सम्बन्ध

नेतृत्वका निम्ति दुई पक्ष नेता तथा अनुयायी अनिवार्य हुन्छन्। यी दुईमध्ये कुनै एकको अभावमा नेतृत्वको महत्व पूर्ण हुँदैन।

परिस्थिति अनुसार

नेतृत्व सधैँ एउटै किसिमको हुँदैन। व्यक्तिगत आधारमा, व्यवहार वा उद्देश्यका आधारमा तथा परिस्थितिका आधारमा नेतृत्व शैली अलग-अलग हुन सक्छ।

सामूहिक लक्ष्य हासिल

नेतृत्वको प्रमुख लक्ष्य सामूहिक लक्ष्य हासिल गर्नु हो। नेता तथा अनुयायीको सामूहिक प्रयत्नका परिणामस्वरूप साझा लक्ष्य प्राप्त हुन्छ।

निरन्तरता

नेतृत्व संगठनको आन्तरिक र बाह्य वातावरणसँग सम्बन्धित निरन्तर व्यवस्थापकीय कार्य हो। संगठनले समयअनुसार उद्देश्य परिवर्तन तथा परिमार्जन गर्दै लैजानुपर्दछ।