छोटो प्रश्नहरू

१) बैंकको परिभाषा दिनुहोस्।

मुद्रा तथा बचतको कारोबार गर्ने कानुनद्वारा स्थापना भएको संस्थालाई बैंक भनिन्छ।

२) बैंकका कुनै चार महत्वहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

बैंकका चार महत्वहरू तल प्रस्तुत गरिएका छन्:

• मुद्राको कारोबार गर्छ।
• निक्षेप स्वीकार गर्नुका साथै ऋण उपलब्ध गराउने काम गर्छ।
• साख सिर्जना गर्छ।
• अर्थतन्त्रको मौद्रिक प्रणाली व्यवस्थित गर्छ।

३) केन्द्रीय बैंक भनेको के हो?

कुनै पनि देशको बैंकिङसम्बन्धी काम गर्ने मुख्य संस्थालाई केन्द्रीय बैंक भनिन्छ।

७) केन्द्रीय बैंकका कुनै चार महत्वपूर्ण कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।

• नोट निष्कासनमा एकाधिकार
• सरकारको बैंक
• अन्तिम ऋणदाताको रूपमा काम गर्ने
• समाशोधन गृह कार्य

११) केन्द्रीय बैंकलाई किन सरकारको सल्लाहकार भनिन्छ?

सरकारका बैंकिङसम्बन्धी महत्वपूर्ण कार्यहरू गर्ने भएकाले केन्द्रीय बैंकलाई सरकारको बैंक तथा सल्लाहकारको रूपमा लिइन्छ।

१२) कुन बैंकलाई अन्तिम ऋणदाता भनिन्छ?

केन्द्रीय बैंकलाई अन्तिम ऋणदाता भनिन्छ।

४) वाणिज्य बैंक भनेको के हो?

देशमा व्यापार तथा वाणिज्य क्षेत्रको विकास गर्ने उद्देश्यबाट स्थापना भएका बैंकलाई वाणिज्य बैंक भनिन्छ।

५) विकास बैंक भनेको के हो?

कुनै पनि अर्थतन्त्रको एउटा निश्चित क्षेत्रको विकास र प्रवर्द्धनका निमित्त स्थापना भएको वित्तीय संस्था हो।

८) वाणिज्य बैंकका कुनै दुई कार्यहरू लेख्नुहोस्।

• निक्षेप स्वीकार गर्नु
• ऋण उपलब्ध गराउनु

९) साख सिर्जना भनेको के हो?

बैंकहरूलाई थप ऋण दिन सक्ने अवस्था सिर्जना गर्छ र मुद्रा आपूर्ति पनि विस्तार हुन्छ। यस प्रक्रियालाई साख सिर्जना भनिन्छ।

१०) वाणिज्य बैंकमा चालु निक्षेप भनेको के हो?

६) नेपालमा भएका बैंक तथा वित्तीय संस्थाका प्रकारको सूची बनाउनुहोस्।

नेपालमा भएका बैंक तथा वित्तीय संस्थाका प्रकार निम्न छन्:

केन्द्रीय बैंक

कुनै पनि देशको बैंकिङसम्बन्धी काम गर्ने मुख्य संस्थालाई केन्द्रीय बैंक भनिन्छ। देशभित्रको मौद्रिक नीतिमार्फत नियन्त्रण गर्ने काम गर्छ।

वाणिज्य बैंक

आधुनिक औद्योगिक युगमा वाणिज्य बैंकको विशेष महत्व रहेको छ। आजकल सामान्यतया बैंकहरू भन्नाले वाणिज्य बैंक बुझिन्छ, तर देशमा व्यापार तथा वाणिज्य क्षेत्रको विकास गर्ने उद्देश्यबाट स्थापना भएका बैंकलाई वाणिज्य बैंक भनिन्छ।

विकास बैंक

कुनै पनि अर्थतन्त्रको एउटा निश्चित क्षेत्रको विकास र प्रवर्द्धनका निमित्त स्थापना भएको वित्तीय संस्था हो।

वित्त कम्पनी

बचतकर्ता र लगानीकर्ताबीच मध्यस्थकर्ताको भूमिकाको रूपमा काम गर्ने संस्थालाई वित्त कम्पनी भनिन्छ। यिनीहरूले साना र छरिएर रहेका बचतहरू संकलन गरेर लगानी वा ऋणका रूपमा परिचालन गर्दछन्।

१३) पूँजी बजार भनेको के हो?

दीर्घकालीन वित्तको कारोबार हुने बजारलाई पूँजी बजार भनिन्छ।

१४) मुद्रा बजारको परिभाषा लेख्नुहोस्।

अल्पकालीन वित्तपत्रको कारोबार हुने बजार मुद्रा बजार हो।

१५) मुद्रा बजार र पूँजी बजारबीचको कुनै दुई फरकहरू लेख्नुहोस्।

मुद्रा बजार भनेको अल्पकालीन वित्तपत्रको कारोबार हुने बजार हो भने दीर्घकालीन वित्तको कारोबार हुने बजारलाई पूँजी बजार भनिन्छ।

१६) मौद्रिक नीति भनेको के हो?

मुद्रा आपूर्तिलाई नियन्त्रण र अनुगमन गर्न केन्द्रीय बैंकले अपनाउने नीतिलाई मौद्रिक नीति भनिन्छ।

Long Question

१) केन्द्रीय बैंक भनेको के हो? यसका कार्यहरूको व्याख्या गर्नुहोस्।

केन्द्रीय बैंक भनेको मौद्रिक र बैंकिङ पद्धतिलाई सञ्चालन, नियन्त्रण र व्यवस्थापन गर्ने देशको सर्वोच्च मौद्रिक अधिकारी हो। यो पूर्ण रूपमा सरकारी स्वामित्वमा हुन्छ।

केन्द्रीय बैंकका कार्यहरू

१) नोट निष्कासनमा एकाधिकार

केन्द्रीय बैंकको प्रमुख र महत्वपूर्ण कार्य भनेको नोट निष्कासन गर्नु हो। नेपाल राष्ट्र बैंकले वि.सं. २०१६ देखि नोट निष्कासन कार्य सुरु गरेको हो।

२) सरकारको बैंक

केन्द्रीय बैंकले सरकारको बैंक, एजेन्ट र सल्लाहकारको रूपमा कार्य गर्छ। किनभने गर्ने सम्पूर्ण कार्यहरू प्रतिपनि बैंक छान लिने सबै केन्द्रीय बैंकले गर्छ। त्यसकारण सरकारको बैंक भनिएको हो।

३) बैंकहरूको बैंक

केन्द्रीय बैंकले वाणिज्य बैंक र अन्य बैंकहरूलाई बैंकिङ सुविधा उपलब्ध गराउनुका साथै बैंकिङ पद्धतिलाई नियमन गर्ने, निरीक्षण र नियन्त्रण गर्ने काम गर्छ। त्यसैले यसलाई बैंकहरूको बैंक भनिन्छ।

४) अन्तिम ऋणदाताको रूपमा काम गर्ने

अन्य बैंकमा जम्मा हुन आउने रकमभन्दा पठाउनुपर्ने रकम बढी भई बैंकिङ कारोबार सञ्चालन गर्न आवश्यक नगदको कमी हुँदा केन्द्रीय बैंकबाट ऋण माग्न सकिन्छ। त्यसैले केन्द्रीय बैंकलाई अन्तिम ऋणदाता भनिन्छ।

५) समाशोधन गृह कार्य

केन्द्रीय बैंकले समाशोधन गृह कार्य पनि गर्दछ। सम्पूर्ण वाणिज्य तथा अन्य बैंकहरूको खाताहरू केन्द्रीय बैंकमा हुने भएकाले बैंकहरूको एकआपसका माग-दाबी केन्द्रीय बैंकले समायोजन तथा व्यवस्थित गर्दछ।

६) कर्जा अथवा साखमा नियन्त्रण

केन्द्रीय बैंकको अर्को महत्वपूर्ण कार्य साखको नियन्त्रण हो। यसले वाणिज्य बैंकले सिर्जना गर्ने ऋण वा साखको नियन्त्रण गर्छ।

७) वाणिज्य बैंकहरूको नगद कोषको संरक्षण

केन्द्रीय बैंकले वाणिज्य बैंकहरूको नगद कोषको संरक्षणको रूपमा कार्य गर्छ। वाणिज्य बैंकहरूले केन्द्रीय बैंकमा अनिवार्य रूपमा खाता खोल्नुपर्छ र केन्द्रीय बैंकमा सुरक्षणको रूपमा रकम जम्मा गर्नुपर्छ।

८) विकास कार्यहरू

• अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूसँग सम्बन्ध स्थापना गर्छ।
• मुद्रा बजार र पूँजी बजारको विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ।
• सरकारलाई अल्पकालीन र दीर्घकालीन ऋणको व्यवस्था गर्छ।

२) वाणिज्य बैंक भनेको के हो? यसका कार्यहरू के के हुन्? व्याख्या गर्नुहोस्।

मानिसहरूबाट निक्षेप स्वीकार गर्न, आवश्यक परेको व्यक्ति वा संस्थालाई ऋण सुविधा उपलब्ध गराउने र मुद्रा एक स्थानबाट अर्को स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने उद्देश्यले स्थापित वित्तीय संस्थालाई वाणिज्य बैंक भनिन्छ।

१) निक्षेप स्वीकार गर्नु

वाणिज्य बैंकको पहिलो र महत्वपूर्ण कार्य विभिन्न खाताहरूमा निक्षेप स्वीकार गर्नु हो।

क) चालु खाता / माग निक्षेप

चालु खातामा बैंकले ब्याजदर प्रदान गर्दैन। यस्तो खातामा ठूला आय भएका मानिसहरू, उद्योगी तथा व्यापारी जस्ता संस्थाहरूले रकम जम्मा गर्छन्।

ख) बचत खाता / बचत निक्षेप

बचत खातामा ब्याजदर कम हुन्छ। यस खातामा स-साना आय भएका मानिसहरूले थोरै थोरै बचत गर्छन्।

ग) मुद्दती खाता

कुनै निश्चित समय अवधिको लागि रकम जम्मा गरिने खातालाई मुद्दती खाता भनिन्छ।

२) ऋण उपलब्ध गराउनु

वाणिज्य बैंकको अर्को महत्वपूर्ण कार्य ग्राहकहरूलाई ऋण प्रदान गर्नु हो।

क) नगद ऋण

वाणिज्य बैंकले कुनै पनि किसिमका ऋणपत्र, शेयर, व्यापारीको बिल वा वस्तु धितोको आधारमा आफ्ना ग्राहकहरूलाई नगद ऋण प्रदान गर्छ।

ख) अधिविकर्षको सुविधा

बैंकको विश्वासप्राप्त व्यक्तिहरूले आफ्नो जम्मा गरेको रकमभन्दा बढी रकम निश्चित आधारमा लिन पाउने सुविधालाई अधिविकर्षको सुविधा भनिन्छ।

ग) ऋण तथा अग्रिम

ऋण तथा अग्रिममा व्यक्ति तथा संस्थालाई प्रदान गरिने कर्जा हुन्छ।

घ) अल्पकालीन ऋण

थोरै छोटो समयको लागि दिइने ऋणलाई अल्पकालीन ऋण भनिन्छ।

साख सिर्जना

बैंकहरूलाई थप ऋण दिन सक्ने अवस्था सिर्जना गर्छ र मुद्रा आपूर्ति पनि विस्तार हुन्छ। यस प्रक्रियालाई साख सिर्जना भनिन्छ।

३) मुद्रा बजार र पूँजी बजारको परिभाषा दिनुहोस्। यी बजारका विशेषताहरू व्याख्या गर्नुहोस्।

मुद्रा बजार भनेको अल्पकालीन वित्तपत्रको कारोबार हुने बजार हो र पूँजी बजार भनेको दीर्घकालीन वित्तको कारोबार हुने बजार हो।

मुद्रा बजारका विशेषताहरू

१) परिपक्व अवधि

मुद्रा बजारमा एक वर्ष वा सोभन्दा कम अवधिमा परिपक्व हुने वित्तीय पत्रहरूको कारोबार हुन्छ।

२) साधनहरू

ट्रेजरी बिल, वाणिज्य पत्रहरू, निक्षेप प्रमाणपत्र आदि मुद्रा बजारका औजार हुन्।

३) संस्थाहरू

मुद्रा बजारमा केन्द्रीय बैंक, वाणिज्य बैंकहरू, गैरबैंकिङ वित्तीय संस्थाहरू आदि संलग्न हुन्छन्।

४) ऋणको उद्देश्य

मुद्रा बजारले व्यवसायीहरूको अल्पकालीन ऋणको मागलाई पूरा गर्दछ। यसले उद्योगपतिहरूलाई चालु पूँजी पनि उपलब्ध गराउँछ।

५) जोखिम

मुद्रा बजारमा साधनको परिपक्वता अवधि एक वर्ष वा सोभन्दा कम हुने भएकाले यसमा जोखिम कम हुन्छ।

पूँजी बजारका विशेषताहरू

१) परिपक्व अवधि

पूँजी बजारमा एक वर्षभन्दा बढी अवधिमा परिपक्व हुने वित्तीय पत्रहरूको कारोबार गरिन्छ।

२) साधनहरू

ऋणपत्र, शेयर र सरकारी ऋणपत्र आदि पूँजी बजारका मुख्य औजार हुन्।

३) बजार नियन्त्रण

पूँजी बजारमा सम्बन्धित संस्थाहरूमाथि अनावश्यक नियन्त्रण हुँदैन।

४) संस्थाहरू

पूँजी बजारमा स्टक एक्सचेन्ज, विकास बैंकहरू, वित्तीय कम्पनीहरू, बीमा कम्पनी, सञ्चय कोष, लगानी कम्पनीहरू आदि संस्थाहरू सञ्चालन गर्छन्।

५) जोखिम

पूँजी बजारमा परिपक्वता अवधि एक वर्षभन्दा बढी हुने भएकाले यसमा बढी जोखिम हुन्छ।

४) नेपालमा वाणिज्य बैंक तथा विकास बैंकहरूको शाखाहरूको प्रदेशगत वितरण तालिका सहित व्याख्या गर्नुहोस्।

स्रोतको पृष्ठ १० मा नेपालमा वाणिज्य बैंक तथा विकास बैंकहरूको शाखाहरूको प्रदेशगत वितरण निम्न तालिकामा दिइएको छ: