अभ्यास — अति छोटो उत्तरात्मक प्रश्नहरू

लगानसम्बन्धी आधारभूत अवधारणा

१) लगानको परिभाषा दिनुहोस्।

भूमि अथवा उत्पादनको साधनको प्रयोगबापत दिइने भुक्तानीलाई लगान भनिन्छ।

२) ठेक्का लगान भनेको के हो?

ठेक्का लगान भनेको निश्चित अवधिसम्म उत्पादनको साधन वा साधनको सेवाको प्रयोग गरेबापत प्रयोगकर्ताले साधनधनी वा साधनको मालिकलाई तिर्ने कुल वा वास्तविक भुक्तानी हो।

३) आर्थिक लगान भनेको के हो?

कुनै पनि उत्पादनको साधनको वर्तमान आयबाट उक्त साधनको हस्तान्तरणीय आय घटाउँदा बाँकी हुन आउने रकम नै आर्थिक लगान हो।

४) ठेक्का लगान र आर्थिक लगानको परिभाषा दिनुहोस्।

ठेक्का लगान: निश्चित अवधिसम्म उत्पादनको साधन वा साधनको सेवाको प्रयोग गरेबापत साधनधनीलाई तिर्ने कुल वा वास्तविक भुक्तानी।

आर्थिक लगान: कुनै पनि उत्पादनको साधनको वर्तमान आयबाट उक्त साधनको हस्तान्तरणीय आय घटाउँदा बाँकी हुने बचत आय।

५) सीमान्त भूमि भनेको के हो?

६) अति-सीमान्त भूमि भनेको के हो?

सीमान्त भूमिभन्दा बढी उत्पादन दिने भूमिलाई अति-सीमान्त भूमि भनिन्छ।

७) अनार्जित लगानको परिभाषा दिनुहोस्।

जमीनको अन्तर्निहित अथवा भौगोलिक अनुकूलताको कारणले बिना लगानी प्राप्त हुने लगानलाई अनार्जित लगान भनिन्छ।

ज्यालासम्बन्धी आधारभूत अवधारणा

८) ज्याला भनेको के हो?

श्रमको प्रयोग गरेबापत दिइने मूल्यलाई ज्याला भनिन्छ।

९) मौद्रिक ज्याला र वास्तविक ज्यालाको परिभाषा दिनुहोस्।

मौद्रिक ज्याला: श्रमिकले श्रम गरेबापत मुद्राको रूपमा प्राप्त गर्ने ज्यालालाई मौद्रिक ज्याला भनिन्छ।

वास्तविक ज्याला: श्रमिकले प्राप्त गरेको मौद्रिक ज्यालाबाट खरिद गर्न सकिने वस्तु तथा सेवा र सुविधाको कुल परिमाणलाई वास्तविक ज्याला भनिन्छ।

ब्याज र नाफाका आधारभूत अवधारणा

१०) ब्याजको परिभाषा दिनुहोस्।

उत्पादनमा पूँजीको प्रयोग गरेबापत पूँजीपतिलाई दिइने मूल्यलाई ब्याज भनिन्छ।

११) शुद्ध ब्याज भनेको के हो?

पूँजी अथवा ऋण सापटी दिने व्यक्तिलाई पूँजी अथवा ऋण सापटी लिने व्यक्तिले उक्त पूँजी वा ऋणको सेवा प्रयोग वा उपयोगका लागि मात्र तिर्नुपर्ने मूल्यलाई शुद्ध ब्याज भनिन्छ।

१२) कुल नाफाको परिभाषा दिनुहोस्।

कुल आय र स्पष्ट लागतबीचको अन्तर नै कुल नाफा हो।

१३) शुद्ध नाफा भनेको के हो?

कुल आयबाट कुल लागत — स्पष्ट र अस्पष्ट दुवै — घटाउँदा बाँकी हुने प्रतिफललाई शुद्ध नाफा भनिन्छ।

रिकार्डोको लगान सिद्धान्त

रिकार्डोको लगान सिद्धान्तलाई दुई रेखाचित्रको सहायताले व्याख्या गर्नुहोस्।

अर्थशास्त्री डेभिड रिकार्डो ले प्रतिपादन गरेको लगानको सिद्धान्तलाई विभेदात्मक लगान सिद्धान्तका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। स्रोत नोटले रिकार्डोको सन् १८१७ मा प्रकाशित Principles of Political Economy and Taxation सँग यस सिद्धान्तलाई जोडेको छ।

मान्यताहरू

• लगान भूमिबाट मात्र प्राप्त हुन्छ।
• भूमि प्रकृतिको निःशुल्क उपहार हो।
• भूमिको वैकल्पिक प्रयोग हुँदैन।
• सीमान्त अथवा लगानविहीन भूमिको उपस्थिति हुन्छ।
• बजारमा पूर्ण प्रतिस्पर्धा विद्यमान हुन्छ।
• भूमिको उर्वराशक्ति फरक-फरक हुन्छ।
• सिद्धान्त दीर्घकालीन मान्यतामा आधारित छ।

१) विस्तृत खेतीअन्तर्गत लगान

विस्तृत खेतीअन्तर्गत समान परिमाणको पूँजी र श्रम फरक-फरक उर्वराशक्ति भएका भूमिमा प्रयोग गरिन्छ। स्रोतको उदाहरणमा A, B, C र D श्रेणीका भूमिमा समान लागत लगाउँदा क्रमशः ४०, ३०, २० र १० एकाइ उत्पादन प्राप्त भएको छ। D श्रेणी सीमान्त भूमि भएकाले त्यसबाट लगान प्राप्त हुँदैन।

विस्तृत खेतीअन्तर्गत लगानको चित्र

२) गहन / सघन खेतीअन्तर्गत लगान

गहन खेतीमा एउटै जमिनमा पूँजी र श्रमका समान एकाइहरू क्रमशः थप्दै लगिन्छन्। प्रत्येक थप एकाइबाट प्राप्त उत्पादन क्रमशः घट्दै जाने भएकाले प्रतिफल ह्रास नियम लागू हुन्छ। स्रोतको उदाहरणमा पूँजी र श्रमका चार एकाइबाट क्रमशः ४०, ३०, २० र १० एकाइ उत्पादन प्राप्त भएको छ। चौथो एकाइ सीमान्त एकाइ भएकाले त्यसबाट लगान प्राप्त हुँदैन।

गहन खेतीअन्तर्गत लगानको चित्र

रिकार्डोको लगान सिद्धान्तको आलोचना

१) भूमिको भौतिक तथा अविनाशी शक्ति हुँदैन

रिकार्डोको सिद्धान्तले भूमिको मौलिक तथा अविनाशी उर्वराशक्तिलाई आधार मान्छ। आलोचकहरूका अनुसार भूमिको उर्वराशक्ति समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छ।

२) भूमिको एकमात्र प्रयोग हुँदैन

रिकार्डोले भूमिलाई मुख्यतः खेतीका लागि मात्र प्रयोग हुने मान्यता लिएका छन्। व्यवहारमा भूमि वैकल्पिक प्रयोगमा जान सक्छ, त्यसैले यसको अवसर लागत वा हस्तान्तरणीय आय पनि हुन सक्छ।

३) लगानविहीन भूमिको मान्यता अव्यावहारिक

सिद्धान्तमा सीमान्त भूमिको उत्पादन र उत्पादन लागत बराबर भएकाले लगान शून्य मानिन्छ। स्रोत नोटले यस मान्यतालाई व्यवहारमा अव्यावहारिक भनेको छ।

४) पूर्ण प्रतिस्पर्धाको गलत मान्यता

रिकार्डोको सिद्धान्तले पूर्ण प्रतिस्पर्धाको अवस्था मान्दछ, तर वास्तविक जीवनमा बजार अपूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक पनि हुन सक्छ।

५) लगान भूमिबाट मात्र प्राप्त हुन्छ भन्ने मान्यता गलत

आधुनिक अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार आर्थिक लगान सम्पूर्ण उत्पादनका साधनबाट प्राप्त हुन सक्छ। कुनै साधनको वर्तमान आयबाट हस्तान्तरणीय आय घटाउँदा बाँकी रहने बचत आय आर्थिक लगान हो।

ज्यालाको जीवन निर्वाह सिद्धान्त

स्रोत नोटले ज्यालाको जीवन निर्वाह सिद्धान्तलाई डेभिड रिकार्डो तथा अन्य शास्त्रीय अर्थशास्त्रीहरूसँग जोडेको छ र यसलाई थोमस रोबर्ट माल्थसको जनसंख्या सिद्धान्तमा आधारित बताएको छ। यस सिद्धान्तअनुसार श्रमिकको ज्याला दीर्घकालमा जीवन निर्वाह गर्न आवश्यक स्तरतर्फ जाने मानिन्छ।

मान्यताहरू

• जनसंख्या तीव्र रूपमा वृद्धि हुन्छ।
• खाद्यान्न उत्पादनमा प्रतिफल ह्रास नियम लागू हुन्छ।
• श्रम बजारमा प्रतिस्पर्धा हुन्छ।
• श्रमको माग उत्पादनको मागमा आधारित हुन्छ।

सिद्धान्तको व्याख्या

यदि श्रमिकलाई जीवन निर्वाहका लागि आवश्यकभन्दा बढी ज्याला दिइन्छ भने श्रमिकको जीवनस्तर सुध्रिन्छ, विवाह तथा परिवार विस्तारको प्रवृत्ति बढ्न सक्छ र जनसंख्या तथा श्रम आपूर्ति बढ्छ। श्रम आपूर्ति बढ्दा ज्याला पुनः जीवन निर्वाह स्तरतर्फ झर्ने मान्यता यस सिद्धान्तमा छ।

आलोचनाहरू

१) श्रमको माग पक्षलाई बेवास्ता

सिद्धान्तले श्रम आपूर्ति वा जनसंख्याको पक्षमा बढी जोड दिई श्रमको माग पक्षलाई बेवास्ता गरेको छ।

२) शोषणात्मक प्रकृतिको सिद्धान्त

श्रमिकको उत्पादकत्व जति भए पनि जीवन निर्वाहस्तरको ज्याला मात्र दिइने धारणा स्रोत नोटले शोषणात्मक भनेको छ।

३) ज्यालामा हुने भिन्नता व्याख्या गर्न नसक्नु

व्यवहारमा ज्याला व्यक्ति, पेशा, स्थान र समयअनुसार फरक हुन्छ। जीवन निर्वाह सिद्धान्तले यस्ता भिन्नताहरू स्पष्ट गर्न सक्दैन।

४) श्रम सङ्गठनको भूमिकाको बेवास्ता

सिद्धान्तले श्रमिक सङ्गठन, सामूहिक सौदाबाजी तथा ट्रेड युनियनले ज्याला निर्धारणमा खेल्ने भूमिकालाई पर्याप्त महत्व दिएको छैन।

५) ज्यालादर र जनसंख्याबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध नहुनु

सिद्धान्तले ज्याला जीवन निर्वाह स्तरभन्दा माथि गएमा जनसंख्या वृद्धि हुने मान्छ, तर स्रोत नोटले विकसित देशहरूमा उच्च ज्यालासँगै कम जनसंख्या वृद्धि देखिने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।

ज्यालाकोष सिद्धान्त (Wage Fund Theory)

ज्यालाकोष सिद्धान्तले कामदारलाई ज्याला दिनका लागि उपलब्ध निश्चित कोष र कामदारको संख्याका आधारमा औसत ज्यालादर निर्धारण हुने बताउँछ। स्रोत नोटले यस सिद्धान्तको विकास शास्त्रीय अर्थशास्त्रीहरूसँग जोड्दै जे.एस. मिलसँग विशेष रूपमा सम्बन्धित गरेको छ।

मान्यताहरू

• ज्यालाकोष निश्चित हुन्छ र यो विगतको बचतबाट प्राप्त हुन्छ।
• कामदारलाई काममा लगाउन रोजगारको व्यवस्था हुन्छ।
• श्रमका एकाइहरू समरूपी हुन्छन्।
• कामदारको संख्यामा परिवर्तन हुँदा ज्यालादरमा पनि परिवर्तन हुन्छ।

उदाहरण

ज्यालाकोष स्थिर रहँदा कामदारको संख्या बढ्दै जाँदा प्रति कामदार ज्यालादर घट्दै जान्छ।

ज्यालाकोष सिद्धान्तअन्तर्गत ज्यालादर निर्धारण

ब्याजको शास्त्रीय सिद्धान्त

ब्याज भनेको के हो?

बचत वा पूँजी उपलब्ध गराउने व्यक्तिलाई उक्त रकम निश्चित समयसम्म प्रयोग गरेबापत रकम प्रयोगकर्ताले गर्ने भुक्तानीलाई ब्याज भनिन्छ।

शास्त्रीय अर्थशास्त्रीहरूले प्रतिपादन गरेको ब्याज निर्धारणसम्बन्धी सिद्धान्तलाई ब्याजको शास्त्रीय सिद्धान्त भनिन्छ।

मान्यताहरू

• उत्पादनका साधन पूर्ण रोजगारमा हुन्छन्।
• पूँजीमा लगानीका लागि गरिने बचतको माग र ब्याजदरबीच विपरीत सम्बन्ध हुन्छ।
• बचत गर्ने इच्छा र क्षमताले बचतको पूर्तिलाई प्रभाव पार्छ।
• अर्थतन्त्रको सामान्य अवस्था स्थिर मानिन्छ।
• पूँजीको सीमान्त उत्पादकत्वमा प्रतिफल ह्रास नियम लागू हुन्छ।

बचतको माग / लगानीको माग

उद्यमीहरूले उत्पादन विस्तार वा लगानी गर्न बचतको माग गर्छन्। ब्याजदर कम हुँदा लगानीको माग बढी र ब्याजदर उच्च हुँदा लगानीको माग कम हुन्छ। त्यसैले बचत/लगानीको माग र ब्याजदरबीच विपरीत सम्बन्ध हुन्छ।

बचतको पूर्ति

व्यक्तिहरूबाट बचतको पूर्ति हुन्छ। ब्याजदर बढ्दा बचत गर्न प्रोत्साहन बढ्ने र ब्याजदर घट्दा बचतको पूर्ति घट्ने मान्यता स्रोतमा प्रस्तुत गरिएको छ।

ब्याजदर निर्धारण तालिका

माग र पूर्ति बराबर हुने बिन्दुमा ब्याजदर निर्धारण हुन्छ। स्रोतको उदाहरणमा ६ प्रतिशत ब्याजदर र १५ एकाइ बचत/लगानीमा सन्तुलन हुन्छ।

ब्याजको शास्त्रीय सिद्धान्तअन्तर्गत सन्तुलन

नाफाको अनिश्चितता वहन सिद्धान्त

नाफा भनेको के हो?

उद्यमीले जोखिम तथा अनिश्चितता वहन गरेबापत प्राप्त गर्ने पुरस्कारलाई नाफा भनिन्छ।

स्रोत नोटले अमेरिकी अर्थशास्त्री प्रो. फ्राङ्क एच. नाइट को सन् १९२१ मा प्रकाशित Risk, Uncertainty and Profit सँग अनिश्चितता वहन सिद्धान्तलाई जोडेको छ। यस सिद्धान्तअनुसार नाफा उद्यमीले अनिश्चितता वहन गरेबापत प्राप्त गर्ने पुरस्कार हो।

बीमा योग्य जोखिम

मापन गर्न वा पूर्वानुमान गर्न सकिने र बीमा गर्न सकिने जोखिमलाई बीमा योग्य जोखिम भनिन्छ। आगलागी, चोरी, दुर्घटना आदि उदाहरणका रूपमा स्रोतमा उल्लेख छन्। यस्ता जोखिम बीमा कम्पनीतर्फ हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ।

बीमा अयोग्य अनिश्चितता

व्यवसाय अथवा उत्पादनमा देखिने, स्पष्ट रूपमा मापन वा बीमा गर्न नसकिने जोखिमलाई बीमा अयोग्य अनिश्चितता भनिन्छ।

अनिश्चितताको वर्गीकरण

१) बजार अवस्थाको अनिश्चितता

बजारमा माग र पूर्तिका विभिन्न निर्धारक तत्वमा परिवर्तन हुँदा माग र पूर्तिको अवस्थामा परिवर्तन हुन सक्छ।

२) प्रतिस्पर्धात्मक अनिश्चितता

बजारमा नयाँ फर्महरूको प्रवेश, प्रतिस्पर्धा तथा प्रतिस्पर्धी फर्महरूको रणनीतिबाट अनिश्चितता उत्पन्न हुन्छ।

३) आविष्कार र अनिश्चितता

नयाँ प्रविधि, मेसिन, उत्पादन वा उत्पादन विधिको प्रयोगले पुराना उत्पादन तथा प्रक्रियालाई विस्थापित गर्न सक्छ।

४) आर्थिक नीतिहरू र अनिश्चितता

सरकारका वित्तीय, मौद्रिक, व्यापार, औद्योगिक, जनसंख्या तथा अन्य आर्थिक नीतिमा परिवर्तन हुँदा व्यवसायिक अनिश्चितता उत्पन्न हुन सक्छ।

कुल नाफा र शुद्ध नाफाबीच फरक

नाफाको जोखिम वहन सिद्धान्त

स्रोत नोटले नाफाको जोखिम वहन सिद्धान्तलाई अमेरिकी अर्थशास्त्री एफ. बी. हाउली (F. B. Hawley) सँग जोडेको छ। यस सिद्धान्तअनुसार उद्यमीको प्रमुख कार्य जोखिम वहन गर्नु हो र नाफा जोखिम वहन गरेबापत प्राप्त हुने पुरस्कार हो।

सिद्धान्तको सार

उद्यमीले भूमि, श्रम, पूँजी तथा अन्य उत्पादन साधनहरूको समन्वय गरी उत्पादन कार्य सञ्चालन गर्दा अनेक प्रकारका जोखिम वहन गर्छ। जोखिमको मात्रा र प्रकृतिअनुसार नाफा प्राप्त हुने धारणा यस सिद्धान्तमा छ।

आलोचनाहरू

१) सबै प्रकारको जोखिमको पुरस्कार नाफा होइन

सिद्धान्तले बीमा योग्य र बीमा अयोग्य जोखिमबीच पर्याप्त फरक छुट्याएको छैन। नाइटका अनुसार केवल बीमा गर्न नसकिने अनिश्चितता वहन गरेबापत शुद्ध नाफा प्राप्त हुन्छ।

२) जोखिम घटाएबापतको पुरस्कार

उद्यमीले प्राविधिक तथा व्यवस्थापकीय उपाय अपनाएर जोखिम घटाउन पनि सक्छ। त्यसैले नाफालाई केवल जोखिम वहनको पुरस्कार मात्र मान्न नहुने आलोचना गरिएको छ।

३) जोखिम र नाफाबीच समानुपातिक सम्बन्ध हुँदैन

जोखिम बढी हुँदैमा नाफा अनिवार्य रूपमा समान अनुपातमा बढ्छ भन्ने निश्चित सम्बन्ध व्यवहारमा देखिँदैन।

४) साँघुरो सिद्धान्त

नाफालाई केवल जोखिम वहनसँग मात्र जोडिएकाले स्रोत नोटले यस सिद्धान्तलाई साँघुरो सिद्धान्त भनेको छ।

शुद्ध ब्याज र कुल ब्याजबीच फरक

मौद्रिक ज्याला र वास्तविक ज्यालाबीच फरक

Numerical Exercise

१) उच्च श्रेणीको भूमिको उत्पादन = 80 क्विन्टल र सीमान्त भूमिको उत्पादन = 60 क्विन्टल भए लगान निकाल्नुहोस्।

२) उच्च श्रेणीको भूमिको उत्पादन = 40 क्विन्टल र सीमान्त भूमिको उत्पादन = 40 क्विन्टल भए लगान निकाल्नुहोस्।

३) ज्यालाकोष (W) = रु 40,000 र कामदारको संख्या (N) = 80 भए ज्यालादर निकाल्नुहोस्।

४) स्रोतको अर्को ज्यालाकोष उदाहरण

५) ब्याजदर, लगानी र बचतको तालिका

तालिकाअनुसार ब्याजदर ६% हुँदा लगानी र बचत दुवै ६० हुन्छन्। यही सन्तुलन बिन्दु हो।