पाठ ७: सरकारी वित्त
Government Finance — supplied 21-page handwritten notesबाट WordPress-ready typing.
Original Scanned PDF – View Notes
अभ्यास — छोटो प्रश्नहरू
१) सरकारी वित्त भनेको के हो?
सरकारको आय, खर्च, ऋण तथा वित्तीय प्रशासनसँग सम्बन्धित विषयको अध्ययनलाई सरकारी वित्त भनिन्छ।
२) सरकारी वित्तका कुनै दुई महत्व उल्लेख गर्नुहोस्।
- आयको असमान वितरणलाई कम गर्न।
- आर्थिक स्थायित्व कायम गर्न।
३) सरकारी खर्च भनेको के हो?
कुनै पनि देशमा नागरिकहरूको सामाजिक तथा आर्थिक आवश्यकताको लागि सरकारले गर्ने खर्चलाई सरकारी खर्च भनिन्छ।
४) सरकारी खर्चका कुनै दुई महत्वहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
- शान्ति सुरक्षा कायम गर्न।
- सामाजिक तथा आर्थिक पूर्वाधारहरूमा लगानी गर्न।
५) नेपालमा कर आम्दानी हुने प्रमुख स्रोतहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
- प्रत्यक्ष कर
- अप्रत्यक्ष कर
६) प्रत्यक्ष कर भनेको के हो?
कुनै व्यक्तिले आफ्नो आम्दानी वा सम्पत्तिका आधारमा प्रत्यक्ष रूपमा सरकारलाई तिर्ने करलाई प्रत्यक्ष कर भनिन्छ।
७) अप्रत्यक्ष कर भनेको के हो?
एक व्यक्तिलाई कर लगाइएको भए पनि उक्त करको भार अर्को व्यक्तिमा सार्न सकिने करलाई अप्रत्यक्ष कर भनिन्छ।
८) अप्रत्यक्ष करका कुनै दुई उदाहरण लेख्नुहोस्।
- भन्सार
- अन्तःशुल्क
९) करका कुनै दुई विशेषताहरू लेख्नुहोस्।
१०) प्रगतिशील करको परिभाषा दिनुहोस्।
आम्दानी वा सम्पत्तिको वृद्धि हुँदै जाँदा करको दर पनि बढ्दै जाने कर प्रणालीलाई प्रगतिशील कर भनिन्छ।
११) समानुपातिक करको परिभाषा लेख्नुहोस्।
विभिन्न आय भएका व्यक्तिहरूलाई समान दरमा कर लगाउने कर प्रणालीलाई समानुपातिक कर भनिन्छ।
१२) सरकारी ऋणको परिभाषा दिनुहोस्।
सरकारी खर्च सञ्चालन गर्न आवश्यक रकम आन्तरिक तथा बाह्य स्रोतबाट सरकारले उधारो लिने प्रक्रियालाई सरकारी ऋण भनिन्छ।
१३) बजेट भनेको के हो?
बजेट भनेको सरकारको वार्षिक आम्दानी र खर्चको विवरण हो।
बजेट निर्माणका चरणहरू र प्रकारहरू
बजेट निर्माणका चरणहरू
- आय र खर्चको अनुमान
- प्राथमिकताको निर्धारण
- बजेट प्रस्तुतीकरण
- बजेटमाथि छलफल
- कार्यान्वयन
- लेखा परीक्षण
बजेटका प्रकारहरू
आर्थिक आधारमा
- घाटा बजेट
- बचत बजेट
- सन्तुलित बजेट
कार्यगत आधारमा
- चालु खर्चसम्बन्धी बजेट
- विकास खर्चसम्बन्धी बजेट
सरकारी वित्तका महत्व तथा प्रमुख कार्यहरू
१) साधन तथा स्रोतहरूको बाँडफाँड
सरकारी वित्तले उपलब्ध स्रोतहरूलाई प्राथमिकताका आधारमा विभिन्न क्षेत्रतर्फ बाँडफाँड गर्न सहयोग गर्दछ।
२) आर्थिक स्थायित्व कायम गर्ने
कर, खर्च र ऋणसम्बन्धी नीतिबाट मुद्रास्फीति, बेरोजगारी तथा आर्थिक अस्थिरता नियन्त्रण गर्न सहयोग पुग्छ।
३) सामाजिक तथा आर्थिक असमानता घटाउने
कर र सार्वजनिक खर्चमार्फत आयको पुनर्वितरण गरी असमानता कम गर्न सकिन्छ।
४) सार्वजनिक वस्तु तथा सेवाको आपूर्ति
शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, सडक, सञ्चार आदि सेवामा सरकारले लगानी गर्दछ।
५) आर्थिक विकासमा सहयोग
पूर्वाधार, उद्योग, कृषि, शिक्षा तथा स्वास्थ्यमा सरकारी लगानीले आर्थिक विकासलाई गति दिन्छ।
सरकारी खर्च: महत्व र वर्गीकरण
महत्व
- शान्ति तथा सुरक्षा कायम गर्न
- सामाजिक तथा आर्थिक पूर्वाधार निर्माण गर्न
- उत्पादन र रोजगारी वृद्धि गर्न
- सामाजिक न्याय र आय वितरण सुधार गर्न
- आर्थिक स्थायित्व कायम गर्न
वर्गीकरण
चालु खर्च
प्रशासन सञ्चालन, तलब, भत्ता, कार्यालय सञ्चालन आदि नियमित खर्च।
पूँजीगत खर्च
दीर्घकालीन सम्पत्ति र पूर्वाधार निर्माणमा गरिने खर्च।
सामाजिक क्षेत्रको खर्च
शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा तथा मानव विकाससम्बन्धी खर्च।
आर्थिक क्षेत्रको खर्च
कृषि, उद्योग, यातायात, ऊर्जा, सञ्चार तथा उत्पादनशील क्षेत्रमा गरिने खर्च।
सरकारी आम्दानीका स्रोतहरू
कर आय
सरकारले व्यक्ति तथा संस्थाबाट अनिवार्य रूपमा उठाउने करबाट प्राप्त हुने आम्दानी।
गैरकर आय
शुल्क, दस्तुर, दण्ड, जरिवाना, लाभांश, रोयल्टी, सार्वजनिक संस्थानको आय आदि।
अनुदान
आन्तरिक वा बाह्य निकायबाट सरकारलाई प्राप्त हुने सहयोग रकम।
सरकारी ऋण
आन्तरिक वा बाह्य स्रोतबाट सरकारले उधारो लिएको रकम।
प्रत्यक्ष कर: अर्थ, गुण र अवगुण
आम्दानी वा सम्पत्तिका आधारमा करदाताले सीधै सरकारलाई तिर्ने करलाई प्रत्यक्ष कर भनिन्छ।
गुण
- निश्चितता
- समानता
- लोचशीलता
- आय वितरणमा सुधार
- मितव्ययिता
अवगुण
- करदातामा प्रत्यक्ष भारको अनुभूति
- कर छल्ने प्रवृत्ति
- बचत तथा लगानीमा नकारात्मक असर
- प्रशासनिक जटिलता
- आय मापन कठिन
अप्रत्यक्ष कर: अर्थ, गुण र अवगुण
वस्तु तथा सेवामा लगाइने र करको भार अर्को व्यक्तिमा सार्न सकिने करलाई अप्रत्यक्ष कर भनिन्छ।
गुण
- विस्तृत कर आधार
- संकलनमा सहजता
- कर छल्न तुलनात्मक रूपमा कठिन
- हानिकारक वस्तुको उपभोग नियन्त्रण
- राजस्वको नियमित स्रोत
अवगुण
- कम आय भएका उपभोक्तामा बढी भार
- वस्तुको मूल्य वृद्धि
- मुद्रास्फीतिमा दबाब
- आय वितरणमा असमानता
- वास्तविक कर भार बुझ्न कठिन
प्रगतिशील कर प्रणाली
आय वा सम्पत्ति बढ्दै जाँदा करको दर पनि बढ्दै जाने कर प्रणालीलाई प्रगतिशील कर भनिन्छ।
गुण
- कर तिर्ने क्षमताअनुसार कर लगाउन सकिन्छ।
- आय र सम्पत्तिको असमानता कम गर्न सहयोग गर्छ।
- राजस्व बढाउन सहयोग गर्दछ।
- आर्थिक न्यायको भावना विकास हुन्छ।
अवगुण
- कर छल्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ।
- उच्च करदरले बचत र लगानी निरुत्साहित गर्न सक्छ।
- प्रशासनिक जटिलता बढ्न सक्छ।
- सही करदर निर्धारण कठिन हुन सक्छ।
सरकारी ऋण
सरकारले खर्च पूरा गर्न, विकास आयोजना सञ्चालन गर्न वा बजेट घाटा व्यवस्थापन गर्न आन्तरिक तथा बाह्य स्रोतबाट लिने ऋणलाई सरकारी ऋण भनिन्छ।
आन्तरिक ऋण
देशभित्रका नागरिक, बैंक तथा वित्तीय संस्था, सरकारी संस्थान आदि स्रोतबाट लिइने ऋण।
- ट्रेजरी बिल
- विकास ऋणपत्र
- नागरिक बचतपत्र
- अन्य सरकारी ऋणपत्र
बाह्य ऋण
विदेशी सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्था तथा विकास साझेदारबाट लिइने ऋण।
वर्गीकरण
- अल्पकालीन, मध्यमकालीन र दीर्घकालीन
- स्वैच्छिक र अनिवार्य
- उत्पादक र अनुत्पादक
- आन्तरिक र बाह्य
सरकारी बजेट र यसको उद्देश्य
सरकारले एक निश्चित अवधिका लागि तयार गर्ने अनुमानित आय र खर्चको विवरणलाई सरकारी बजेट भनिन्छ।
उद्देश्यहरू
- आय र खर्चमा समन्वय: उपलब्ध स्रोत र आवश्यक खर्चबीच सन्तुलन कायम गर्नु।
- प्राथमिकता निर्धारण: सीमित स्रोतलाई महत्वपूर्ण क्षेत्रमा बाँडफाँड गर्नु।
- आर्थिक वृद्धि र विकास: पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग आदि क्षेत्रमा लगानी बढाउनु।
- मूल्य तथा आर्थिक स्थिरता: मुद्रास्फीति, बेरोजगारी र आर्थिक उतारचढाव नियन्त्रण गर्नु।
- आय वितरणमा सुधार: कर तथा सार्वजनिक खर्चमार्फत आय असमानता कम गर्नु।
- कार्यान्वयन र उत्तरदायित्व: नीति तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन, अनुगमन, नियन्त्रण र लेखापरीक्षणमा सहयोग गर्नु।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.