पाठ २: बजार तथा आय रेखाहरू
Market and Revenue Curves — supplied 15-page handwritten notesबाट WordPress-ready typing.
Original Scanned PDF – View Notes
अभ्यास — अति छोटो उत्तरात्मक प्रश्नहरू
१) बजार भनेको के हो?
वस्तु तथा सेवाहरूको खरिद बिक्री गर्न क्रेता तथा विक्रेतालाई एकआपसमा निकट ल्याउने संयन्त्र नै बजार हो।
२) पूर्ण प्रतिस्पर्धाको परिभाषा दिनुहोस्।
धेरै संख्यामा क्रेता तथा विक्रेताहरू रहेको, समान वस्तुको खरिद बिक्री हुने र क्रेता तथा विक्रेताबीच प्रतिस्पर्धात्मक सम्बन्ध रहने बजार संरचनालाई पूर्ण प्रतिस्पर्धा भनिन्छ।
३) एकाधिकारको परिभाषा दिनुहोस्।
एउटा मात्र उत्पादक वा विक्रेता भएको बजारलाई एकाधिकार बजार भनिन्छ।
४) अपूर्ण प्रतिस्पर्धाको परिभाषा दिनुहोस्।
अपूर्ण प्रतिस्पर्धा भएको बजार संरचना त्यस्तो अवस्था हो जहाँ क्रेता तथा विक्रेतालाई बजारसम्बन्धी मूल्य तथा वस्तुहरूको पूर्ण ज्ञान हुँदैन।
५) आयको परिभाषा दिनुहोस्।
कुनै पनि फर्मले उत्पादन गरेको वस्तुलाई बजार स्थलमा बिक्री गर्दा प्राप्त हुने मौद्रिक रकमलाई आय भनिन्छ।
६) कुल आय भनेको के हो?
प्रति एकाइ मूल्य र बिक्री परिमाणको गुणनफललाई कुल आय भनिन्छ।
७) औसत आय भनेको के हो?
प्रति एकाइ वस्तुको बिक्रीबाट प्राप्त आयलाई औसत आय भनिन्छ।
८) सीमांत आयको परिभाषा दिनुहोस्।
कुल आयमा आएको परिवर्तनलाई बिक्री परिमाणमा आएको परिवर्तनले भाग गर्दा आउने भागफललाई सीमांत आय भनिन्छ।
बजारको परिभाषा र बजार संरचना
बजारको परिभाषा दिनुहोस्। विभिन्न बजार संरचनाहरू के के हुन्?
बजार भनेको वस्तु तथा सेवाहरू खरिद बिक्री गर्न क्रेता तथा विक्रेतालाई एकआपसमा निकट ल्याउने संयन्त्र हो।
स्रोत नोटमा बजार संरचनासँग सम्बन्धित रूपमा पूर्ण प्रतिस्पर्धा, अपूर्ण प्रतिस्पर्धा, एकाधिकार तथा अल्पाधिकारका उल्लेखहरू छन्।
पूर्ण प्रतिस्पर्धा
स्रोतमा पूर्ण प्रतिस्पर्धाका मुख्य बुँदाहरू यस प्रकार उल्लेख गरिएका छन्:
- क्रेता र विक्रेताको संख्या धेरै हुन्छ।
- बजारमा प्रवेश तथा कार्यगत स्वतन्त्रता हुन्छ।
- समरूपी वस्तुको उत्पादन हुन्छ।
- बजारमा सरकारी हस्तक्षेप हुँदैन।
अपूर्ण प्रतिस्पर्धा र अल्पाधिकार
अपूर्ण प्रतिस्पर्धा
स्रोत नोटले अपूर्ण प्रतिस्पर्धालाई यस्तो बजार अवस्थाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ जहाँ पूर्ण प्रतिस्पर्धाका सबै अवस्था पूरा हुँदैनन् र केही फर्म वा विक्रेताले मूल्य तथा आपूर्तिमाथि प्रभाव पार्न सक्छन्।
अल्पाधिकार
अल्पाधिकारमा केही थोरै फर्महरूले बजारमा प्रभुत्व जमाउँछन्।
एकाधिकार बजार
एकाधिकार बजारमा एउटै उत्पादक वा विक्रेता हुन्छ। फर्मले वस्तुको मूल्य निर्धारण गर्न सक्ने भएकाले वस्तुको बढी परिमाण बिक्री गर्न मूल्य घटाउनुपर्ने अवस्था आउँछ। यसैले औसत आय (AR) वक्र र सीमांत आय (MR) वक्र दुवै तलतिर झुक्ने प्रकृतिका हुन्छन्।
TR, AR र MR को अर्थ
कुल आय (Total Revenue — TR)
प्रति एकाइ मूल्य र बिक्री परिमाणको गुणनफललाई कुल आय भनिन्छ।
औसत आय (Average Revenue — AR)
प्रति एकाइ वस्तुको बिक्रीबाट प्राप्त आयलाई औसत आय भनिन्छ।
सीमांत आय (Marginal Revenue — MR)
कुल आयमा आएको परिवर्तनलाई बिक्री परिमाणमा आएको परिवर्तनले भाग गर्दा प्राप्त हुने आयलाई सीमांत आय भनिन्छ।
एकाधिकार बजार अन्तर्गत AR र MR वक्र रेखाको प्रकृति
एकाधिकार बजार अन्तर्गत औसत आय वक्र र सीमांत आय वक्र दुवै तलतिर झुक्ने प्रकृतिका हुन्छन्।
औसत आय वक्र रेखा (AR)
एकाधिकार बजारमा फर्म नै उद्योग हुने भएकाले वस्तुको मूल्य निर्धारण गर्ने शक्ति फर्मसँग हुन्छ। तर बढी वस्तु बेच्नका लागि मूल्य घटाउनुपर्ने हुन्छ। यस कारण औसत आय वक्र रेखा तलतिर झुकेको हुन्छ।
सीमांत आय वक्र रेखा (MR)
एकाधिकार बजारमा बिक्री परिमाण बढाउँदा मूल्य घटाउनुपर्ने भएकाले सीमांत आय औसत आयभन्दा कम हुन्छ। त्यसैले MR वक्र पनि तलतिर झुकेको हुन्छ र AR वक्रभन्दा तल रहन्छ।
AR र MR बीचको सम्बन्ध
- AR र MR दुवै ऋणात्मक ढलान भएका वक्र हुन्छन्।
- MR वक्र AR वक्रभन्दा तल रहन्छ।
- AR वक्रमा आएको गिरावटको तुलनामा MR वक्रमा आएको गिरावट बढी हुन्छ।
पूर्ण प्रतिस्पर्धा र आय रेखाहरू
पूर्ण प्रतिस्पर्धा भनेको के हो? यस बजार अन्तर्गत आय वक्र रेखाहरूको प्रकृति व्याख्या गर्नुहोस्।
पूर्ण प्रतिस्पर्धी बजार भनेको ठूलो संख्यामा क्रेता तथा विक्रेता रहेको, समान वस्तु खरिद बिक्री हुने र व्यक्ति वा फर्महरूबीच प्रतिस्पर्धात्मक सम्बन्ध रहने बजार संरचना हो।
पूर्ण प्रतिस्पर्धामा प्रत्येक फर्म मूल्य स्वीकारकर्ता (price taker) हुने भएकाले बजार मूल्य स्थिर हुन्छ। त्यसैले:
- AR = MR = P हुन्छ।
- AR र MR वक्र एउटै क्षैतिज रेखाका रूपमा देखिन्छन्।
- कुल आय (TR) बिक्री परिमाणसँग समानुपातिक रूपमा बढ्छ।
- TR वक्र उत्पत्तिबिन्दुबाट माथितिर जाने सीधा रेखा हुन्छ।
Numerical Exercise
१) मूल्य (P) = 40 र बिक्री परिमाण (Q) = 20 एकाइ भए कुल आय निकाल्नुहोस्।
We know that,
TR = P × Q
= 40 × 20
TR = रु 800
२) कुल आय (TR) = 2,500 र बिक्री परिमाण (Q) = 50 भए औसत आय (AR) निकाल्नुहोस्।
AR = TR / Q
= 2500 / 50
AR = रु 50
३) सुरुको कुल आय (TR₁) = 400 र नयाँ कुल आय (TR₂) = 1600 भए सीमांत आय निकाल्नुहोस्।
MR = TR₂ − TR₁
= 1600 − 400
MR = रु 1200
४) सुरुको कुल आय (TR₁) = 1000 र नयाँ कुल आय (TR₂) = 2000 भए सीमांत आय निकाल्नुहोस्।
MR = TR₂ − TR₁
= 2000 − 1000
MR = 1000
५) यदि TR = 5Q − 2Q² भने MR निकाल्नुहोस्।
MR = d(TR) / dQ
= d(5Q − 2Q²) / dQ
MR = 5 − 4Q
६) यदि TR = 2Q − 5Q² भने AR निकाल्नुहोस्।
AR = TR / Q
= (2Q − 5Q²) / Q
AR = 2 − 5Q
७) स्थिर मूल्य P = 20 हुँदा TR, AR र MR तालिका
| Q | P | TR | AR | MR |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 20 | 20 | 20 | 20 |
| 2 | 20 | 40 | 20 | 20 |
| 3 | 20 | 60 | 20 | 20 |
| 4 | 20 | 80 | 20 | 20 |
| 5 | 20 | 100 | 20 | 20 |
| 6 | 20 | 120 | 20 | 20 |
८) तल दिइएको तालिका पूरा गर्नुहोस् र TR, AR र MR लाई चित्रमा देखाउनुहोस्।
| Q | P | TR | AR | MR |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 25 | 0 | 0 | — |
| 1 | 25 | 25 | 25 | 25 |
| 2 | 25 | 50 | 25 | 25 |
| 3 | 25 | 75 | 25 | 25 |
| 4 | 25 | 100 | 25 | 25 |
| 5 | 25 | 125 | 25 | 25 |
| 6 | 25 | 150 | 25 | 25 |
पूर्ण प्रतिस्पर्धा अन्तर्गत TR, AR र MR बीचको सम्बन्ध
कुल आय (TR): कुल बिक्री परिमाणबाट प्राप्त कुल रकमलाई कुल आय भनिन्छ।
औसत आय (AR): प्रति एकाइ वस्तुको बिक्रीबाट प्राप्त आयलाई औसत आय भनिन्छ।
सीमांत आय (MR): कुल आयमा आएको परिवर्तनलाई बिक्री परिमाणमा आएको परिवर्तनले भाग गर्दा प्राप्त आयलाई सीमांत आय भनिन्छ।
| बिक्री परिमाण (Q) | मूल्य (P) | TR = P × Q | AR = TR / Q | MR = ΔTR / ΔQ |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 10 | 0 | — | — |
| 1 | 10 | 10 | 10 | 10 |
| 2 | 10 | 20 | 10 | 10 |
| 3 | 10 | 30 | 10 | 10 |
| 4 | 10 | 40 | 10 | 10 |
| 5 | 10 | 50 | 10 | 10 |
वस्तुको प्रति एकाइ मूल्य रु १० मा यथावत् रहँदा कुल आय एउटै दरमा बढेको छ। औसत आय र सीमांत आय प्रति एकाइ रु १० नै रहन्छन्। त्यसैले पूर्ण प्रतिस्पर्धी बजारमा AR = MR = P हुन्छ।
पूर्ण प्रतिस्पर्धी बजारमा कुल आय, औसत आय र सीमांत आय वक्र
कुल आय (TR) वक्र
AR र MR वक्र
एकाधिकार अन्तर्गत AR, MR र TR बीचको सम्बन्ध
एकाधिकार अन्तर्गत कुल आय, औसत आय र सीमांत आयबीचको सम्बन्ध स्रोतको तालिकामा यस प्रकार प्रस्तुत गरिएको छ:
| बिक्री परिमाण (Q) | मूल्य (P) | TR | AR | MR |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 12 | 0 | — | — |
| 1 | 10 | 10 | 10 | 10 |
| 2 | 9 | 18 | 9 | 8 |
| 3 | 8 | 24 | 8 | 6 |
| 4 | 7 | 28 | 7 | 4 |
| 5 | 6 | 30 | 6 | 2 |
| 6 | 5 | 30 | 5 | 0 |
| 7 | 4 | 28 | 4 | -2 |
बिक्री परिमाण बढ्दै जाँदा कुल आय सुरुमा बढ्दो क्रममा बढ्छ। सीमांत आय घट्दै जान्छ, छैठौं एकाइमा MR शून्य हुँदा कुल आय अधिकतम अवस्थामा पुग्छ र त्यसपछि MR ऋणात्मक हुँदा कुल आय घट्न थाल्छ। मूल्य घट्दै जाँदा औसत आय पनि घट्दै जान्छ।
एकाधिकार बजारमा TR, AR र MR वक्र
स्रोतको पृष्ठ १५ मा TR वक्र सुरुमा बढ्दै, अधिकतम बिन्दुमा पुगेर पछि घट्ने देखाइएको छ। AR र MR दुवै तलतिर झुक्छन् र MR वक्र AR भन्दा तीव्र रूपमा तल झर्छ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.