अति छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू

१) दुर्लभता भनेको के हो?

मानवका आवश्यकताहरूको तुलनामा साधन स्रोतको कमी भएको अवस्थालाई दुर्लभता भनिन्छ। यही अवस्था प्रमुख आर्थिक समस्या हो।

२) छनोटलाई परिभाषित गर्नुहोस्।

विभिन्न विकल्पमध्ये उत्तम विकल्प छनोट गर्नुलाई छनोट भनिन्छ। दुर्लभता यसको प्रमुख आर्थिक कारण हो।

३) अवसर लागत भनेको के हो?

उत्तम निर्णय लिँदा त्याग गरिएको वस्तु तथा सेवाको मात्रा नै अवसर लागत हो।

४) आर्थिक समस्या उत्पन्न हुनुका कुनै दुई कारणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

आर्थिक समस्या उत्पन्न हुनुका प्रमुख कारणहरू दुर्लभ साधन र असीमित मानवीय आवश्यकता हुन्।

५) उत्पादन सम्भाव्यता वक्र रेखा भनेको के हो?

अर्थतन्त्रमा स्थिर प्रविधि र निश्चित स्रोत-साधनको पूर्ण र कुशल प्रयोगबाट दुई वस्तुको उत्पादन गर्न सकिने विभिन्न अधिकतम संयोगहरू देखाउने रेखालाई उत्पादन सम्भाव्यता वक्र रेखा भनिन्छ।

६) उत्पादन सम्भाव्यता वक्र रेखाका मान्यताहरू लेख्नुहोस्।

• अर्थतन्त्रमा केवल दुई किसिमका वस्तु उत्पादन हुन्छन्।
• उत्पादनका लागि उपलब्ध साधन-स्रोत निश्चित हुन्छन्।
• साधन-स्रोत र प्रविधिहरू निश्चित हुन्छन्।
• पूर्ण रोजगारीको मान्यता हुन्छ।
• साधनको वैकल्पिक वितरण गर्न सकिन्छ।

७) उत्पादन सम्भाव्यता वक्र रेखा किन बायाँतर्फ / बाहिरतर्फ सर्छ?

स्रोत नोटमा यो प्रश्नपछि वक्र रेखाको स्थान परिवर्तनसँग सम्बन्धित छोटो उत्तर दिइएको छ। उत्पादन क्षमता वा उपलब्ध साधन-स्रोतमा परिवर्तन हुँदा PPC को स्थान परिवर्तन हुने कुरा उल्लेख गरिएको छ।

८) साधनको बाँडफाँड भनेको के हो?

साधनको बाँडफाँड भनेको विभिन्न वैकल्पिक प्रयोगबीच साधनहरूको उपयोग र पुनः वितरण हो। वस्तु तथा सेवाको उत्पादनका लागि भूमि, श्रम, पूँजी, कच्चा पदार्थ आदि सीमित साधन आवश्यक पर्छन्। त्यसैले कुन वस्तु कति परिमाणमा उत्पादन गर्ने भन्ने प्रश्न दुर्लभ साधनहरूको बाँडफाँडसँग सम्बन्धित हुन्छ।

९) इष्टतम उत्पादन प्रतिफललाई परिभाषित गर्नुहोस्।

साधनको बाँडफाँड इष्टतम रूपमा गरी अधिकतम सम्भव उत्पादन प्राप्त गर्ने अवस्थालाई इष्टतम उत्पादन प्रतिफल भनिन्छ।

दुर्लभता, छनोट र अवसर लागत

दुर्लभता

मानवीय आवश्यकताहरू असीमित भए पनि ती आवश्यकता पूरा गर्ने साधन-स्रोत सीमित हुन्छन्। यस सीमितताको अवस्थालाई दुर्लभता भनिन्छ।

छनोट

विभिन्न विकल्पमध्ये उपलब्ध साधनको उत्तम सम्भाव्य प्रयोग हुने गरी उपयुक्त विकल्प छनोट गर्नुलाई छनोट भनिन्छ। साधनको दुर्लभताले व्यक्ति, संस्था वा राष्ट्रलाई उत्पादन तथा उपभोग सम्बन्धी निर्णय लिन बाध्य बनाउँछ।

अवसर लागत

एउटा विकल्प रोज्दा अर्को उत्तम विकल्प त्याग्नुपर्छ। त्यागिएको उत्तम विकल्पको मूल्य नै अवसर लागत हो।

उत्पादन सम्भाव्यता वक्र (Production Possibility Curve)

उत्पादन सम्भाव्यता वक्र रेखा भनेको एउटा अर्थतन्त्रमा उपलब्ध उत्पादन प्रविधि र साधन-स्रोतको पूर्ण तथा दक्ष उपयोगबाट उत्पादन गर्न सकिने दुई वस्तु वा सेवाहरूका अधिकतम सम्भावित संयोगहरूको रेखा हो।

उत्पादन सम्भाव्यता वक्रको चित्र

पृष्ठ १० को हस्तलिखित चित्रमा कार र कम्प्युटरको उत्पादन संयोजन देखाउँदै वक्र रेखा बनाइएको छ। स्रोतको PPC तलतिर ढल्किएको र उत्पत्तिबिन्दुतर्फ अवतल देखाइएको छ।

साधनहरूको बाँडफाँड

साधनको बाँडफाँड भनेको सीमित आर्थिक साधनलाई विभिन्न वैकल्पिक प्रयोगहरूबीच वितरण गर्नु हो। अर्थतन्त्रले उपलब्ध साधनको प्रभावकारी उपयोगका लागि निम्न प्रश्नहरूको समाधान गर्नुपर्छ:

१) कुन वस्तु उत्पादन गर्ने?

अर्थतन्त्रमा उपलब्ध साधनबाट कुन वस्तु र कति परिमाणमा उत्पादन गर्ने भन्ने निर्णय गर्नुपर्छ। सबै आवश्यकता एकैपटक पूरा गर्न नसकिने भएकाले आवश्यक वस्तुलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

२) कसरी उत्पादन गर्ने?

उत्पादनका लागि श्रमप्रधान वा पूँजीप्रधान प्रविधिमध्ये परिस्थितिअनुसार उपयुक्त उत्पादन विधि छनोट गर्नुपर्छ।

३) कसका लागि उत्पादन गर्ने?

उत्पादन गरिएका वस्तु तथा सेवाको वितरण कसरी गर्ने र उपभोक्ताको आवश्यकता कसरी पूरा गर्ने भन्ने निर्णय गर्नुपर्छ।

४) साधनहरूको दक्ष उपयोग कसरी हासिल गर्ने?

प्रत्येक अर्थतन्त्रले उपलब्ध साधनहरूको पूर्ण उपयोग गरी सीमित स्रोत-साधनलाई कुशलतापूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ।

बजार आर्थिक प्रणालीका विशेषताहरू

१) निजी सम्पत्ति र स्वामित्व

बजार अर्थतन्त्रमा निजी सम्पत्ति र स्वामित्वको अधिकार हुन्छ। व्यक्तिले आफ्नो सम्पत्ति इच्छा अनुसार प्रयोग तथा बिक्री गर्न सक्छ।

२) मूल्य संयन्त्र

बजार माग र पूर्तिको अन्तरक्रियाद्वारा मूल्य निर्धारण हुन्छ। खुला बजारमा माग र पूर्तिका शक्तिहरूले स्वतन्त्र रूपमा काम गर्दछन्।

३) नाफाको उद्देश्य

निजी क्षेत्रलाई उत्पादन र व्यवसाय सञ्चालन गर्न नाफाले प्रेरित गर्दछ। प्रतिस्पर्धाका कारण उत्पादकले आफ्नो उत्पादन र कार्यक्षमता सुधार गर्न प्रयास गर्दछ।

४) प्रतिस्पर्धा र आपसी सहयोग

क्रेता र विक्रेताबीच प्रतिस्पर्धात्मक भावना विकास हुन्छ। प्रतिस्पर्धाले बजार गतिविधि सक्रिय बनाउँछ।

५) उद्यम, पेशा र कामको स्वतन्त्रता

व्यक्तिले आफ्नो इच्छा र क्षमताअनुसार उद्यम, पेशा तथा व्यवसाय छनोट गरी काम गर्न पाउँछ।

६) उपभोक्ताको सार्वभौमसत्ता

उपभोक्ताले आफ्नो इच्छा अनुसार वस्तु तथा सेवा छनोट गर्ने स्वतन्त्रता पाउँछन्। उनीहरूको मागले उत्पादनमा प्रभाव पार्छ।

७) उद्यमीको महत्वपूर्ण भूमिका

उद्यमीले बजारको संरचना, उत्पादन निर्णय र व्यवसाय सञ्चालनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। कुन वस्तु उत्पादन गर्ने र कसरी उत्पादन गर्ने भन्ने निर्णय उद्यमशीलतासँग सम्बन्धित हुन्छ।

८) सरकारको सीमित भूमिका

बजार आर्थिक प्रणालीमा मूल्य संयन्त्र प्रमुख भएकाले सरकारको प्रत्यक्ष भूमिका सीमित हुन्छ।

बजार आर्थिक प्रणालीका गुणहरू

१) उपभोक्ताको आवश्यकता र इच्छा अनुसार उत्पादन

उपभोक्ताको आवश्यकता र इच्छाअनुसार उत्पादन गर्न सकिने भएकाले बजारमा उनीहरूको मागअनुसार वस्तु तथा सेवा उपलब्ध हुन्छ।

२) आर्थिक स्वतन्त्रता

व्यक्तिले आर्थिक क्रियाकलाप गर्ने स्वतन्त्रता पाउँछ।

३) दक्ष उत्पादन

उत्पादकहरू बजारमा आफ्नो हिस्सा बढाउन र प्रतिस्पर्धा गर्न कार्यक्षमता, गुणस्तर तथा उत्पादन सुधार गर्न प्रेरित हुन्छन्।

४) विभिन्न किसिमका उपभोग्य वस्तुहरू

प्रतिस्पर्धी उत्पादनका कारण बजारमा माग अनुसार वस्तुको आकार, डिजाइन, रंग, प्याकिङ आदि विभिन्न रूपमा उपलब्ध हुन्छन्।

५) प्रतिस्पर्धा

बजार आर्थिक प्रणालीमा धेरै उत्पादकबीच प्रतिस्पर्धा हुने भएकाले वस्तु तथा सेवाको गुणस्तर सुधार गर्न दबाब पर्छ।

श्रम विभाजन र विशिष्टीकरण

श्रममूलक उत्पादन प्रविधि

भूमि वा अन्य साधनको तुलनामा श्रमको बढी प्रयोग हुने उत्पादन विधिलाई श्रममूलक उत्पादन प्रविधि भनिन्छ।

विशिष्टीकरण

व्यक्ति, फर्म, क्षेत्र वा राष्ट्रले आफूलाई तुलनात्मक लाभ भएको वस्तु तथा सेवाको उत्पादनमा केन्द्रित गर्ने प्रक्रियालाई विशिष्टीकरण भनिन्छ।

श्रम विभाजन

कुनै एक कामलाई स-साना कार्यमा विभाजन गरी ती कार्यहरू व्यक्ति वा समूहलाई जिम्मा दिने प्रक्रियालाई श्रम विभाजन भनिन्छ।

श्रम विभाजनका फाइदाहरू

• सही व्यक्ति सही ठाउँमा: व्यक्तिको सिप, क्षमता र रुचिअनुसार काम दिइन्छ।
• सिपमा सुधार: एउटै काम निरन्तर गर्दा अनुभव र सिपमा सुधार आउँछ।
• समस्या समाधान / आविष्कार: काममा विशेषज्ञता बढेसँगै सुधार र नयाँ उपाय खोज्ने अवसर बढ्छ।
• उत्पादनमा वृद्धि: रुचि र दक्षताअनुसार काम गर्दा कम समयमा बढी उत्पादन गर्न सकिन्छ।

श्रम विभाजन तथा विशिष्टीकरणका बेफाइदाहरू

• कामको निरसता
• जिम्मेवारीको अभाव
• बेरोजगारीको जोखिम
• दक्षतामा ह्रास हुन सक्ने

आर्थिक प्रणाली

आर्थिक प्रणाली भनेको के हो?

समाजमा उत्पादनको प्रबन्ध मिलाउन उत्पादनशील साधनका स्वामित्व र प्रयोगको अधिकार स्थापना गरी आर्थिक कारोबार सञ्चालन गर्नका लागि तयार गरिएको स्वीकृत तरिका वा पद्धतिलाई आर्थिक प्रणाली भनिन्छ।

आर्थिक प्रणालीका प्रकारहरू

• बजार / पूँजीवादी आर्थिक प्रणाली
• समाजवादी आर्थिक प्रणाली
• मिश्रित आर्थिक प्रणाली

बजार अर्थतन्त्रका दुई विशेषता

• निजी सम्पत्ति र स्वामित्व
• मूल्य संयन्त्र

समाजवादी अर्थतन्त्र भनेको के हो?

साधनको बाँडफाँड तथा प्रमुख आर्थिक क्रियाकलापमा सरकारको नियन्त्रण रहने आर्थिक प्रणालीलाई समाजवादी अर्थतन्त्र भनिन्छ।

समाजवादी अर्थतन्त्रका दुई विशेषता

• साधन-स्रोतमा राज्यको स्वामित्व
• सामाजिक कल्याण

मिश्रित अर्थतन्त्र भनेको के हो?

सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रको सहभागिता रहने अर्थतन्त्रलाई मिश्रित अर्थतन्त्र भनिन्छ।

मिश्रित अर्थतन्त्रका दुई विशेषता

• आर्थिक योजना
• मूल्य संयन्त्र र मूल्य नियन्त्रण

छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू

१) दुर्लभताको बारेमा व्याख्या गर्नुहोस्।

दुर्लभता भनेको मानवीय आवश्यकताको तुलनामा साधन-स्रोतको कमी भएको अवस्थालाई भनिन्छ। मानिसका इच्छा तथा आवश्यकता धेरै हुन्छन् तर तिनलाई पूरा गर्ने साधन सीमित हुन्छन्।

२) छनोटको अवधारणा स्पष्ट गर्नुहोस्।

विभिन्न विकल्पमध्ये उत्तम विकल्प छनोट गर्नुलाई छनोट भनिन्छ। साधनहरूको दुर्लभताले मानिसलाई कसरी विभिन्न वस्तु उत्पादन गर्ने भन्ने निर्णय लिन बाध्य पार्छ। उपलब्ध साधनको उत्तम सम्भाव्य प्रयोग हुने गरी वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्न कुन विकल्प रोज्ने भन्ने कुरा छनोटसँग सम्बन्धित हुन्छ।

उत्पादन सम्भाव्यता वक्र रेखा बनाइ व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्पादन सम्भाव्यता वक्रले उपलब्ध प्रविधि र साधन-स्रोतको पूर्ण तथा दक्ष उपयोग गरी उत्पादन गर्न सकिने दुई वस्तु वा सेवाको अधिकतम सम्भावित संयोजन देखाउँछ। पृष्ठ १० मा यसको ग्राफ दिइएको छ।

उत्पादन सम्भाव्यता वक्र रेखा भनेको के हो? यसको आकारको बारेमा चर्चा गर्नुहोस्।

उत्पादन सम्भाव्यता वक्र रेखा उपलब्ध उत्पादन प्रविधि र साधन-स्रोतको पूर्ण तथा दक्ष प्रयोगबाट दुई वस्तु वा सेवाको अधिकतम मात्राका संयोगहरू देखाउने वक्र हो। यसको आकार पृष्ठ १० को चित्रमा प्रस्तुत गरिएको छ।

साधनहरूको बाँडफाँडको बारेमा व्याख्या गर्नुहोस्।

सीमित साधनलाई विभिन्न वैकल्पिक प्रयोगबीच वितरण गर्नुलाई साधनहरूको बाँडफाँड भनिन्छ। यसले “के उत्पादन गर्ने?”, “कसरी उत्पादन गर्ने?”, “कसका लागि उत्पादन गर्ने?” र “साधनको दक्ष उपयोग कसरी गर्ने?” जस्ता आर्थिक प्रश्नहरूको समाधान खोज्छ।

पूँजीवादी आर्थिक प्रणाली

साधनको बाँडफाँड स्वतन्त्र रूपमा निजी क्षेत्रले गर्ने आर्थिक प्रणालीलाई स्वतन्त्र बजार अथवा पूँजीवादी आर्थिक प्रणाली भनिन्छ।

मुख्य विशेषताहरू

१) मूल्य संयन्त्र

मूल्य संयन्त्रमा कुनै प्रत्यक्ष हस्तक्षेप बिना माग र पूर्तिका शक्तिहरूले स्वतन्त्र रूपमा काम गर्दछन्।

२) निजी सम्पत्ति र स्वामित्व

व्यक्तिले आफ्नो सम्पत्ति आफ्नो इच्छा अनुसार प्रयोग र बिक्री गर्न पाउँछ। निजी स्वामित्व पूँजीवादी प्रणालीको मुख्य विशेषता हो।

३) उद्यम, पेशा र कार्यको स्वतन्त्रता

व्यक्तिलाई आफ्नो इच्छा अनुसार उद्यम, पेशा, व्यवसाय तथा काम छनोट गर्ने स्वतन्त्रता हुन्छ।

४) नाफाको उद्देश्य

निजी क्षेत्रलाई नाफाले प्रेरित गर्दछ। प्रतिस्पर्धा र नाफाको उद्देश्यले उत्पादन तथा व्यावसायिक गतिविधिलाई सक्रिय बनाउँछ।

समाजवादी आर्थिक प्रणाली

केन्द्रीय आर्थिक योजना र सरकारी नियन्त्रणमा सञ्चालन हुने आर्थिक प्रणालीलाई समाजवादी आर्थिक प्रणाली भनिन्छ।

मुख्य विशेषताहरू

१) साधन-स्रोतमा राज्यको स्वामित्व

सम्पूर्ण वा प्रमुख साधन-स्रोतमा राज्यको स्वामित्व रहन्छ।

२) सरकारी नियन्त्रण

आर्थिक क्रियाकलाप सरकारले नियन्त्रण गर्दछ। वस्तु तथा सेवा उत्पादन सम्बन्धी योजना सरकारले बनाउँछ। स्रोत नोटमा उत्तर कोरियालाई उदाहरणका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

३) सामाजिक कल्याण

प्रमुख उद्देश्य सामाजिक कल्याण र समाजका मानिसलाई सेवा पुर्‍याउनु हो।

४) निजी उद्यमको अनुपस्थिति

निजी क्षेत्रको भूमिका सीमित वा अनुपस्थित हुन्छ र धेरै उद्यम सरकारी स्वामित्वमा सञ्चालन हुन्छन्।

५) आर्थिक समानता

आर्थिक समानता कायम गर्ने उद्देश्य हुन्छ। निजी क्षेत्रको अभाव वा सीमितताका कारण आय तथा सम्पत्तिमा समानता कायम गर्ने प्रयास गरिन्छ।

पूँजीवादी र समाजवादी आर्थिक प्रणालीबीच फरक

मिश्रित अर्थव्यवस्थाका विशेषताहरू

१) निजी र सार्वजनिक क्षेत्रको स्वामित्व

मिश्रित आर्थिक प्रणालीमा सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रको स्वामित्व र सहभागिता हुन्छ।

२) मूल्य संयन्त्र र मूल्य नियन्त्रण

माग र पूर्तिको मूल्य संयन्त्रले काम गरे पनि आवश्यक क्षेत्रमा सरकारले मूल्य तथा बजार गतिविधिमाथि नियन्त्रण गर्न सक्छ।

३) आर्थिक योजना

सरकारले योजना बनाएर आर्थिक विकासका कार्यक्रमहरू अगाडि बढाउँछ।

४) आर्थिक असमानतामाथि नियन्त्रण

प्रगतिशील कर प्रणाली, आय र धन-सम्पत्तिमा कर तथा अन्य नीतिमार्फत धनी र गरिबबीचको अन्तर कम गर्ने प्रयास गरिन्छ।

५) एकाधिकार शक्तिको नियन्त्रण

निजी क्षेत्रको एकाधिकार दुरुपयोग हुन नदिन सरकारले पनि वस्तु तथा सेवाको उत्पादन गर्न सक्छ र सर्वसुलभ मूल्यमा जनतालाई उपलब्ध गराउन सक्छ।

नेपालको अहिलेको आर्थिक प्रणाली

नेपालको अहिलेको आर्थिक प्रणाली कुन हो?

स्रोत नोटअनुसार नेपालको आर्थिक प्रणालीमा सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रको सहभागिता रहेकोले यसलाई मिश्रित आर्थिक प्रणालीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

स्रोतमा उल्लेख भएका विशेषताहरू

• आर्थिक योजना र योजनाबद्ध विकासमा जोड।
• तीव्र तथा सन्तुलित आर्थिक विकासको उद्देश्य।
• समृद्धि र सुशासनमा जोड।
• जनताको खुसी तथा दिगोपनलाई महत्व दिने प्रयास।
• आर्थिक तथा सामाजिक समानता उन्नत बनाउने उद्देश्य।