पाठ ३
शिक्षाले सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासमा ल्याउने परिवर्तन र प्रभाव
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
सामाजिक विकास भन्नाले के बुझिन्छ ?
समाजका प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमताको उच्चतम स्तरसम्म विकास गर्न सक्ने गरी उनीहरूको जीवनस्तर, अवसर, सुविधा तथा सामाजिक अवस्थामा सुधार ल्याउने प्रक्रियालाई सामाजिक विकास भनिन्छ ।
सामाजिक विकासले मानिसलाई गरिबी, अन्याय, अज्ञानता, असक्षमता, विभेद, बाधा तथा सीमितताबाट मुक्त गरी आत्मविश्वास र आत्मसम्मानका साथ सुखी, सहज र सम्मानजनक जीवनयापन गर्न सक्षम बनाउने लक्ष्य राख्छ ।
सरल अर्थमा
मानिसलाई अभाव, अन्याय र सीमितताबाट मुक्त गरी सम्मानजनक तथा गुणस्तरीय जीवनतर्फ लैजाने प्रक्रिया नै सामाजिक विकास हो ।
शिक्षाले देशको अर्थतन्त्रलाई कसरी सबल बनाउँछ ?
शिक्षाले मानिसलाई ज्ञान, सीप, प्रविधि तथा कार्यक्षमता प्रदान गरी दक्ष जनशक्ति बनाउँछ । दक्ष जनशक्तिले रोजगारी प्राप्त गर्न, स्वरोजगार सिर्जना गर्न तथा उत्पादन र आम्दानी वृद्धि गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।
दक्ष जनशक्ति उत्पादन
शिक्षाले आवश्यक ज्ञान र सीप भएका दक्ष तथा उत्पादनशील जनशक्ति तयार गर्छ ।
रोजगारीको अवसर
शिक्षित तथा सीपयुक्त व्यक्तिले स्वदेश वा विदेशमा रोजगारी प्राप्त गर्ने सम्भावना बढ्छ ।
स्वरोजगार सिर्जना
शिक्षित व्यक्तिले व्यवसाय तथा उद्यम सञ्चालन गरी आफ्नै रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ ।
आम्दानीमा वृद्धि
दक्ष जनशक्तिको उत्पादकत्व तथा आम्दानी सामान्यतया अदक्ष जनशक्तिको भन्दा बढी हुन सक्छ ।
राष्ट्रिय उत्पादनमा वृद्धि
व्यक्तिको उत्पादनशीलता र आर्थिक अवस्थामा सुधार हुँदा समग्र राष्ट्रिय उत्पादन र अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ ।
शिक्षाले सामाजिक विकासमा पुर्याउन सक्ने कुनै पाँच योगदानहरूको सूची बनाउनुहोस् ।
शिक्षा सामाजिक विकासको प्रमुख आधार हो । यसले मानिसलाई ज्ञान, सीप र प्रविधि प्रदान गर्नुका साथै व्यवहार, सोच, स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्था तथा सामाजिक सम्बन्धमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ ।
सामाजिकीकरण
शिक्षाले व्यक्तिलाई समाजका मूल्य–मान्यता, नैतिकता, नीति–नियम, परम्परा, रीतिरिवाज, कला तथा साहित्यसँग परिचित गराई सामाजिक जीवनमा समायोजन हुन सहयोग गर्छ ।
क्षमता विकास
शिक्षाले व्यक्तिलाई ज्ञान, सीप र प्रविधि प्रदान गरी दक्ष बनाउँछ । साथै आवश्यक ज्ञान र सीप स्वयं प्राप्त गर्न सक्ने क्षमता पनि विकास गर्छ ।
आर्थिक समृद्धि
शिक्षित व्यक्तिले रोजगारी तथा स्वरोजगारका अवसर प्राप्त गर्न सक्छ । यसले आम्दानी वृद्धि, आर्थिक अवस्था सुधार तथा गरिबी न्यूनीकरणमा सहयोग पुर्याउँछ ।
असल स्वास्थ्य
शिक्षित व्यक्ति स्वास्थ्य, पोषण, सरसफाइ, आराम र सन्तुलित भोजनप्रति बढी सचेत हुन्छन् । यसले व्यक्तिगत तथा सामुदायिक स्वास्थ्य सुधार गर्न सहयोग गर्छ ।
असमानता न्यूनीकरण
शिक्षाले चेतना वृद्धि गरी आर्थिक, जातीय, लैङ्गिक, क्षेत्रीय तथा अन्य सामाजिक असमानता घटाउन मद्दत गर्छ । यसले सामाजिक विविधतालाई समस्याका रूपमा नभई अवसरका रूपमा स्वीकार गर्न सिकाउँछ ।
संस्कृतिको विकास र प्रवर्द्धनमा शिक्षाको कस्तो भूमिका हुन्छ ? व्याख्या गर्नुहोस् ।
शिक्षा संस्कृति संरक्षण, पुस्तान्तरण, सुधार तथा विकास गर्ने प्रमुख माध्यम हो । औपचारिक तथा अनौपचारिक शिक्षाबाट समाजका मूल्य–मान्यता, भाषा, कला, रीतिरिवाज, परम्परा तथा नैतिक आचरण नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन्छन् ।
संस्कृतिको संरक्षण
शिक्षाले समाजमा रहेका परम्परा, रीतिरिवाज, मूल्य–मान्यता, कला, साहित्य तथा नैतिकतालाई नयाँ पुस्तामा सिकाई सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्न सहयोग गर्छ ।
संस्कृतिको प्रसारण
एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा भाषा, ज्ञान, परम्परा र सांस्कृतिक व्यवहार हस्तान्तरण गर्ने काम शिक्षाले गर्छ ।
संस्कृतिको प्रवर्द्धन
शिक्षाले उपयोगी सांस्कृतिक मूल्यको संरक्षण गर्दै बदलिँदो समयअनुसार आवश्यक सुधार तथा विकास गर्न सहयोग गर्छ ।
परिवर्तित संस्कृतिमा समायोजन
समाज परिवर्तनशील भएकाले संस्कृति पनि परिवर्तन हुन्छ । शिक्षाले मानिसलाई सकारात्मक सांस्कृतिक परिवर्तन बुझ्न, स्वीकार गर्न र त्यससँग समायोजन हुन सहयोग गर्छ ।
सांस्कृतिक अन्तरघुलन
यातायात तथा सञ्चारको विकासले विभिन्न संस्कृति एकअर्कासँग सम्पर्कमा आएका छन् । शिक्षाले फरक संस्कृतिलाई बुझ्ने, सम्मान गर्ने र सकारात्मक अन्तरघुलन कायम गर्न सहयोग गर्छ ।
“सांस्कृतिक पछौटेपन हटाउन शिक्षाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।” यस भनाइलाई आफ्नो तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस् ।
समाजमा विज्ञान, प्रविधि, यातायात, सञ्चार, भवन, मेसिन तथा अन्य भौतिक संस्कृतिमा छिटो परिवर्तन आउन सक्छ । तर मूल्य–मान्यता, सोच, विश्वास, व्यवहार, परम्परा तथा सामाजिक संस्थाजस्ता गैरभौतिक सांस्कृतिक पक्षमा परिवर्तन ढिलो हुन सक्छ ।
भौतिक र गैरभौतिक संस्कृतिको परिवर्तनको गतिबीच यस्तो असन्तुलन देखिने अवस्थालाई सांस्कृतिक पछौटेपन भनिन्छ ।
भौतिक संस्कृति
प्रविधि, मेसिन, यातायात, सञ्चार आदि
छिटो परिवर्तनगैरभौतिक संस्कृति
मूल्य, विश्वास, सोच, व्यवहार, परम्परा आदि
तुलनात्मक रूपमा ढिलो परिवर्तनसांस्कृतिक पछौटेपन हटाउन शिक्षाको भूमिका :
विज्ञान तथा प्रविधिसँग सम्बन्धित नयाँ ज्ञान र सोच विकास गर्छ ।
पुराना तथा अनुपयुक्त मूल्य–मान्यताको समीक्षा गर्न सक्षम बनाउँछ ।
उपयोगी संस्कृति संरक्षण गर्दै आवश्यक सुधार गर्न प्रेरित गर्छ ।
पाठ्यक्रम तथा पाठ्यपुस्तकबाट सांस्कृतिक ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्छ ।
व्यक्तिलाई बदलिँदो सामाजिक तथा सांस्कृतिक परिस्थितिसँग समायोजन गर्न सक्षम बनाउँछ ।
तर्क
यदि प्रविधिको विकाससँगै मानिसको सोच, मूल्य–मान्यता, व्यवहार र सामाजिक चेतनामा पनि समयानुकूल परिवर्तन ल्याउन सकियो भने भौतिक र गैरभौतिक संस्कृतिबीचको दूरी कम हुन्छ । यस्तो चेतना र क्षमता विकास गर्ने प्रमुख माध्यम शिक्षा भएकाले सांस्कृतिक पछौटेपन हटाउन शिक्षाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.