पाठ २
शिक्षामा पहुँच र समावेशिता
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
शिक्षामा पहुँच भन्नाले के बुझिन्छ ?
सामान्य अर्थमा पहुँच भन्नाले कुनै स्थानमा प्रवेश गर्ने वा कुनै वस्तु तथा सेवा प्राप्त गरी प्रयोग गर्न सक्ने स्वतन्त्रता र क्षमतालाई बुझिन्छ ।
शिक्षामा पहुँच भन्नाले लिङ्ग, सामाजिक वर्ग, जातीय पृष्ठभूमि, आर्थिक अवस्था, अपाङ्गता, भाषा, भौगोलिक स्थान आदिका आधारमा भेदभाव नगरी सबै व्यक्तिले शिक्षा प्राप्त गर्न सक्ने समान अवसर र क्षमता पाउनु हो ।
अवसर
सबैले विद्यालय तथा शैक्षिक सेवामा प्रवेश गर्न पाउनु ।
भेदभावरहितता
लिङ्ग, जात, वर्ग, भाषा वा अपाङ्गताका आधारमा रोक नलगाइनु ।
सहभागिता
विद्यार्थीले नियमित रूपमा शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियामा भाग लिन पाउनु ।
उपलब्धता
आवश्यक विद्यालय, शिक्षक, सामग्री र अन्य शैक्षिक सुविधा उपलब्ध हुनु ।
शिक्षामा पहुँचलाई प्रभाव पार्ने पक्ष
लैङ्गिक पहिचान, आर्थिक–सामाजिक पृष्ठभूमि, जातीय अवस्था, भौगोलिक स्थान, सामाजिक तथा राजनीतिक वातावरण आदिका कारण शिक्षामा पहुँच कम वा बढी हुन सक्छ ।
समानता र समताबीचको एक फरक लेख्नुहोस् ।
समानता भन्नाले सबैलाई एउटै किसिमको अवसर वा सुविधा दिनु हो भने समता भन्नाले व्यक्तिको आवश्यकता र अवस्थाअनुसार आवश्यक सहयोग तथा सुविधा उपलब्ध गराई न्यायपूर्ण अवसर सिर्जना गर्नु हो ।
| आधार | समानता | समता |
|---|---|---|
| मुख्य अर्थ | सबैलाई समान व्यवहार वा सुविधा | आवश्यकताअनुसार न्यायपूर्ण सहयोग |
| केन्द्र | समान अवसर | न्यायपूर्ण परिणामतर्फ समान अवसर |
उदाहरण
एउटै कक्षामा सबै विद्यार्थीलाई एउटै पाठ्यपुस्तक दिनु समानता हो । दृष्टिविहीन विद्यार्थीलाई ब्रेल पाठ्यपुस्तक उपलब्ध गराउनु समता हो, किनकि उसको आवश्यकता फरक छ ।
शिक्षामा समावेशिताको परिचय दिनुहोस् ।
फरक क्षमता, आवश्यकता, भाषा, लिङ्ग, जातीयता, आर्थिक तथा सामाजिक पृष्ठभूमि भएका सबै बालबालिकालाई एउटै शिक्षा प्रणालीमा सम्मानपूर्वक सहभागी गराई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्ने अवधारणालाई शिक्षामा समावेशिता भनिन्छ ।
समावेशी शिक्षाले सबै बालबालिकालाई विद्यालयमा ल्याउने, शिक्षण–सिकाइमा सहभागी गराउने र उनीहरूको आवश्यकता तथा क्षमताअनुसार सिकाइको अवसर प्रदान गर्ने उद्देश्य राख्छ ।
विविधताको सम्मान
फरक क्षमता, भाषा, संस्कृति र सामाजिक पृष्ठभूमिलाई समस्याका रूपमा नभई विविधताका रूपमा स्वीकार गर्ने ।
समान सहभागिता
सबै विद्यार्थीलाई कक्षाकोठा तथा विद्यालयका गतिविधिमा सक्रिय रूपमा सहभागी गराउने ।
बाधा हटाउने
सिकाइ, उपस्थिति तथा उपलब्धिमा बाधा पुर्याउने भौतिक, सामाजिक र शैक्षिक अवरोध हटाउने ।
भेदभाव न्यूनीकरण
जातीय, लैङ्गिक, आर्थिक, भाषिक तथा अपाङ्गतासम्बन्धी भेदभाव अन्त्य गर्ने ।
सीमान्तकृत समूहको मूलप्रवाहीकरण
बहिष्करणमा परेका तथा सीमान्तकृत विद्यार्थीलाई शिक्षाको मूल धारमा ल्याउने ।
नेपालको संविधानले आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षासम्बन्धमा कस्तो मौलिक हकको व्यवस्था गरेको छ ?
नेपालको संविधानको धारा ३१ मा शिक्षासम्बन्धी हक को व्यवस्था गरिएको छ । आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षासँग सम्बन्धित मुख्य संवैधानिक व्यवस्था निम्नानुसार छन् :
आधारभूत शिक्षामा पहुँच
प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत शिक्षामा पहुँचको हक हुनेछ ।
अनिवार्य तथा निःशुल्क आधारभूत शिक्षा
प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत तहसम्म अनिवार्य र निःशुल्क शिक्षा पाउने हक हुनेछ ।
निःशुल्क माध्यमिक शिक्षा
प्रत्येक नागरिकलाई माध्यमिक तहसम्म निःशुल्क शिक्षा पाउने हक हुनेछ ।
मातृभाषामा शिक्षा
प्रत्येक नेपाली समुदायलाई कानुनबमोजिम आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने तथा शैक्षिक संस्था खोल्ने र सञ्चालन गर्ने हक हुनेछ ।
शिक्षामा पहुँच हुनबाट रोक्ने बाधाहरूमध्ये कुनै पाँच ओटाको छोटो परिचय दिनुहोस् ।
शिक्षामा पहुँचलाई आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, संस्थागत, भौगोलिक तथा प्राविधिक पक्षले प्रभावित गर्न सक्छन् । शिक्षामा पहुँच हुनबाट रोक्ने प्रमुख पाँच प्रकारका बाधा निम्नानुसार छन् :
शिक्षामा पहुँच वृद्धि गर्न राज्यबाट अवलम्बन गरिएका उपायहरूको समीक्षा गर्नुहोस् ।
शिक्षामा सबै वर्ग, समुदाय र अवस्थाका बालबालिकाको पहुँच विस्तार गर्न राज्यले विभिन्न कानुनी, आर्थिक, शैक्षिक तथा भौतिक उपाय अवलम्बन गरेको स्रोत सामग्रीमा उल्लेख छ ।
निःशुल्क शिक्षा
आधारभूत तहसम्म निःशुल्क शिक्षाको व्यवस्था गरिएको छ ।
निःशुल्क पाठ्यपुस्तक
विद्यार्थीलाई पाठ्यपुस्तक उपलब्ध गराई आर्थिक भार कम गर्ने प्रयास गरिएको छ ।
छात्रवृत्ति
महिला, दलित, सीमान्तकृत, द्वन्द्वपीडित तथा अन्य आवश्यकतामा रहेका समूहका विद्यार्थीका लागि छात्रवृत्तिको व्यवस्था गरिएको छ ।
ब्रेल पाठ्यपुस्तक
दृष्टिविहीन विद्यार्थीका लागि ब्रेल पाठ्यसामग्री छपाइ तथा वितरणको व्यवस्था गरिएको छ ।
अपाङ्गमैत्री संरचना
विद्यालय भवन तथा अन्य भौतिक संरचनालाई अपाङ्गमैत्री बनाउने प्रयास गरिएको छ ।
उपयुक्त शौचालय
विद्यार्थीको आवश्यकता र लैङ्गिक संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राखेर छुट्टाछुट्टै शौचालयको व्यवस्था गर्ने प्रयास गरिएको छ ।
स्रोत कक्षा
विभिन्न प्रकारका अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका लागि विशेष सहयोग तथा स्रोत कक्षाको व्यवस्था गरिएको छ ।
समीक्षा
यी उपायहरूले विद्यालय भर्ना, शैक्षिक सामग्रीमा पहुँच, विशेष आवश्यकता भएका विद्यार्थीको सहभागिता र आर्थिक रूपमा कमजोर समूहको शिक्षामा पहुँच विस्तार गर्न मद्दत गर्छन् । तर पहुँचलाई वास्तविक रूपमा समान बनाउन प्रभावकारी कार्यान्वयन, पर्याप्त स्रोत, प्रशिक्षित शिक्षक र निरन्तर अनुगमन पनि आवश्यक हुन्छ ।
शिक्षामा समावेशिताले ल्याएका सकारात्मक परिवर्तनहरूको चर्चा गर्नुहोस् ।
समावेशी शिक्षाले विभिन्न क्षमता, आवश्यकता र सामाजिक पृष्ठभूमि भएका विद्यार्थीलाई एउटै शिक्षा प्रणालीभित्र सम्मानपूर्वक सिक्ने वातावरण निर्माण गर्न सहयोग गरेको छ ।
सँगै सिक्ने अवसर
फरक क्षमता र आवश्यकता भएका तथा अन्य विद्यार्थीलाई एउटै कक्षामा सिक्ने र एकअर्कालाई बुझ्ने अवसर प्राप्त हुन्छ ।
सहभागितामा वृद्धि
शिक्षामा सहभागिता र शैक्षिक उपलब्धिमा अवरोध सिर्जना गर्ने बाधा कम गर्न सहयोग पुगेको छ ।
भेदभाव न्यूनीकरण
विद्यालयमा जातीय, लैङ्गिक, सामाजिक तथा अपाङ्गतासम्बन्धी भेदभाव घटाउन सहयोग गर्छ ।
गुणस्तरीय शिक्षाको अधिकार
प्रत्येक बालबालिकाले आफ्नो आवश्यकताअनुसार गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्नुपर्ने अवधारणालाई बलियो बनाएको छ ।
सीमान्तकृत विद्यार्थीको उपलब्धिमा सुधार
बहिष्करणमा परेका, सीमान्तकृत तथा न्यून शैक्षिक उपलब्धिको जोखिममा रहेका विद्यार्थीको उपस्थिति, सहभागिता तथा उपलब्धि सुधार गर्न सहयोग पुगेको छ ।
विद्यालयको सुधार
विद्यालयलाई सबैका लागि सुरक्षित, सहयोगी, पहुँचयोग्य र विद्यार्थीमैत्री बनाउने प्रक्रियालाई प्रोत्साहन गरेको छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.