पाठ १
शिक्षा र मानव संसाधन विकास
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
मानव संसाधन भनेको के हो ?
कुनै पनि कार्य सम्पन्न गर्न आवश्यक पर्ने सामान्य तथा प्राविधिक जनशक्तिलाई मानव संसाधन भनिन्छ । यसमा सामान्य कामदारदेखि उच्च दक्षता हासिल गरेका विशेषज्ञ तथा प्राविधिक जनशक्तिसम्म पर्दछन् ।
कुनै देशको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राविधिक तथा वैज्ञानिक विकासका लागि दक्ष मानव संसाधनको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।
किसान
व्यापारी
डाक्टर
इन्जिनियर
वकिल
पाइलट
शिक्षक
नर्स
प्रशासक
डकर्मी तथा सिकर्मी
सरल अर्थमा
देश, संस्था वा समाजका विभिन्न काम सम्पन्न गर्न प्रयोग हुने ज्ञान, सीप र क्षमता भएका मानिसहरू नै मानव संसाधन हुन् ।
शिक्षा र मानव संसाधन विकासबीचको एक फरक लेख्नुहोस् ।
| शिक्षा | मानव संसाधन विकास |
|---|---|
| व्यक्तिको समग्र ज्ञान, सीप, क्षमता, सोच तथा व्यक्तित्व विकास गर्ने व्यापक प्रक्रिया हो । | कुनै कार्य वा पेसाका लागि आवश्यक ज्ञान, सीप र दक्षता विकास गर्ने योजनाबद्ध प्रक्रिया हो । |
एक वाक्यमा फरक
शिक्षा व्यक्तिको समग्र विकाससँग सम्बन्धित हुन्छ भने मानव संसाधन विकास व्यक्तिको पेसागत तथा संस्थागत क्षमता विकासमा बढी केन्द्रित हुन्छ ।
शिक्षा मानव संसाधन विकासको प्रमुख माध्यम पनि हो । शिक्षक, डाक्टर, नर्स, इन्जिनियर, व्यवस्थापक लगायत विभिन्न प्रकारका दक्ष जनशक्ति तयार गर्न शिक्षाले आधार प्रदान गर्छ ।
कार्यगत तालिमको परिचय दिनुहोस् ।
कार्यस्थलमा काम गर्दागर्दै दक्ष तथा अनुभवी व्यक्तिबाट नयाँ वा सिकारु कामदारले आवश्यक ज्ञान, सीप, अनुभव तथा कार्यविधि सिक्ने प्रक्रियालाई कार्यगत तालिम भनिन्छ ।
यस्तो तालिम औपचारिक वा अनौपचारिक दुवै प्रकारको हुन सक्छ । यसमा सिकारुले अनुभवी कामदारसँग प्रत्यक्ष रूपमा काम गर्दै व्यवहारिक ज्ञान तथा संस्थागत अनुभव हासिल गर्छ ।
कार्यगत तालिमका उदाहरणहरू :
मूर्तिकलाजस्ता परम्परागत पेसामा अग्रजबाट नयाँ पुस्ताले सीप सिक्नु ।
व्यापारिक परिवारमा पुरानो पुस्ताबाट नयाँ पुस्ताले व्यापारिक ज्ञान सिक्नु ।
सहचालकले चालकसँग काम गर्दै सवारी सञ्चालनसम्बन्धी सीप सिक्नु ।
मानव संसाधन विकासका तरिकाहरू लेखी कुनै दुईको व्याख्या गर्नुहोस् ।
मानव संसाधन विकासलाई सामान्यतः पूर्वसेवाकालीन र सेवाकालीन गरी दुई अवस्थाबाट हेर्न सकिन्छ ।
पूर्वसेवाकालीन मानव संसाधन विकास
कुनै व्यक्ति सेवामा प्रवेश गर्नुअघि आवश्यक ज्ञान, सीप र क्षमता हासिल गर्ने प्रक्रियालाई पूर्वसेवाकालीन मानव संसाधन विकास भनिन्छ ।
सेवाकालीन मानव संसाधन विकास
सेवामा प्रवेश गरिसकेपछि कर्मचारीको कार्यक्षमता बढाउन तालिम, सल्लाह, कोचिङ, कार्यगत तालिम आदि प्रदान गर्ने प्रक्रियालाई सेवाकालीन मानव संसाधन विकास भनिन्छ ।
मानव संसाधन विकासका प्रमुख तरिकाहरू :
शिक्षा
तालिम / प्रशिक्षण
कोचिङ
कार्यगत तालिम
स्वाध्ययन
कुनै दुईको व्याख्या :
तालिम / प्रशिक्षण
प्रशिक्षण केन्द्र, शिक्षालय वा संस्थाले विशेष ज्ञान तथा सीप विकास गर्न प्रदान गर्ने योजनाबद्ध सिकाइ प्रक्रियालाई तालिम वा प्रशिक्षण भनिन्छ ।
तालिम पूर्वसेवाकालीन वा सेवाकालीन तथा औपचारिक वा अनौपचारिक दुवै प्रकारको हुन सक्छ । निश्चित क्षेत्रमा दक्ष मानव संसाधन तयार गर्न छोटो वा लामो अवधिको तालिम प्रदान गर्न सकिन्छ ।
स्वाध्ययन
व्यक्तिले आफ्नै प्रयासबाट पेसाका लागि आवश्यक ज्ञान, सीप र दक्षता विकास गर्ने प्रक्रियालाई स्वाध्ययन भनिन्छ ।
काम गर्दागर्दै प्राप्त अनुभव, पुस्तक अध्ययन, भिडियो, इन्टरनेट, अनलाइन सामग्री वा फुर्सदको समयमा औपचारिक शिक्षा हासिल गरेर पनि व्यक्तिले आफ्नो क्षमता विकास गर्न सक्छ ।
“मानव संसाधन विकासमा शिक्षाको भूमिका” शीर्षकमा एक छोटो लेख तयार गर्नुहोस् ।
मानव संसाधन विकासमा शिक्षाको भूमिका
मानव संसाधन कुनै पनि देशको विकासको महत्त्वपूर्ण आधार हो । दक्ष, योग्य र सक्षम जनशक्ति तयार गर्न शिक्षाको प्रमुख भूमिका हुन्छ । विद्यालय, महाविद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा प्रदान गरिने औपचारिक शिक्षा मानव संसाधन विकास गर्ने प्रमुख माध्यम हो ।
शिक्षाले व्यक्तिमा पेसागत जीवनका लागि आवश्यक ज्ञान, सीप, क्षमता, अनुशासन र सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्छ । शिक्षक, डाक्टर, नर्स, इन्जिनियर, व्यवस्थापक, प्राविधिक तथा अन्य विभिन्न किसिमका जनशक्ति शिक्षाकै माध्यमबाट तयार हुन्छन् । त्यसैले राज्यले मानव संसाधन विकासका लागि शिक्षामा पर्याप्त लगानी गर्नुपर्छ ।
शिक्षा मुख्यतः सेवामा प्रवेश गर्नुअघि आवश्यक योग्यता र दक्षता प्रदान गर्ने पूर्वसेवाकालीन माध्यम हो । तर पेसामा प्रवेश गरिसकेपछि पनि नयाँ ज्ञान तथा प्रविधिसँग परिचित हुन थप शिक्षा, तालिम, गोष्ठी, सेमिनार तथा अन्य क्षमता विकासका कार्यक्रम आवश्यक हुन्छन् ।
शिक्षा क्षेत्र आफैँ पनि ठूलो श्रमबजार हो । यस क्षेत्रमा कार्यरत शिक्षक, प्रशासक तथा अन्य कर्मचारीको पेसागत क्षमता निरन्तर विकास गर्न सेवाकालीन तालिम र सिकाइका अवसर उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ ।
शिक्षा र मानव संसाधनबीचको सम्बन्धलाई उदाहरणसहित प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
शिक्षा र मानव संसाधन विकासबीच घनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ । शिक्षाले व्यक्तिलाई ज्ञान, सीप, क्षमता, मूल्य र व्यवहार प्रदान गर्छ भने मानव संसाधन विकासले त्यही ज्ञान र क्षमतालाई पेसा तथा उत्पादनसँग जोडेर दक्ष जनशक्ति निर्माण गर्छ ।
शिक्षा र मानव संसाधनबीचको सम्बन्ध :
शिक्षाले दक्ष जनशक्ति तयार गर्छ
शिक्षक, डाक्टर, नर्स, इन्जिनियर, प्राविधिक तथा व्यवस्थापकजस्ता जनशक्ति शिक्षा र प्रशिक्षणबाट तयार हुन्छन् ।
मानव संसाधन योजनाले शिक्षालाई दिशा दिन्छ
श्रमबजारमा कुन प्रकारका जनशक्ति कति आवश्यक छन् भन्ने आधारमा शिक्षा प्रणालीले विभिन्न विषय तथा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छ ।
साधारण र प्राविधिक शिक्षाको भूमिका
साधारण शिक्षाले सामान्य ज्ञान तथा आधारभूत क्षमता विकास गर्छ भने प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाले विशेष पेसागत सीप विकास गर्छ ।
श्रमबजारसँग समन्वय आवश्यक हुन्छ
शिक्षा प्रणाली र श्रमबजारबीच उचित समन्वय नहुँदा एकातिर शिक्षित बेरोजगारी बढ्न सक्छ भने अर्कोतिर आवश्यक प्राविधिक जनशक्तिको अभाव हुन सक्छ ।
निरन्तर क्षमता विकास
पेसामा प्रवेश गरेपछि पनि तालिम, गोष्ठी, सेमिनार, कार्यगत तालिम तथा स्वाध्ययनबाट मानव संसाधनको दक्षता निरन्तर विकास गर्नुपर्छ ।
उदाहरण
कुनै देशमा दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको माग धेरै छ भने शिक्षा प्रणालीले प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाका कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्छ । यसबाट आवश्यक दक्ष जनशक्ति उत्पादन हुन्छ र श्रमबजारको माग पूरा गर्न सहयोग पुग्छ ।
नेपालको सन्दर्भ
प्रस्तुत स्रोत सामग्रीमा नेपालको शिक्षा प्रणालीमा लामो समयसम्म साधारण शिक्षाको हिस्सा बढी रहेको र विशेष सीप भएका जनशक्तिको माग तथा आपूर्तिबीच असन्तुलन देखिएको उल्लेख गरिएको छ । यसकारण प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई थप प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.