आफ्नो आम्दानीबाट दैनिक जीवनका आधारभूत आवश्यकता जस्तै गाँस, बास, कपास, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा पौष्टिक आहार पर्याप्त रूपमा पूरा गर्न नसक्ने अवस्थालाई गरिबी भनिन्छ ।

अर्को शब्दमा, न्यूनतम जीवनस्तर कायम गर्न आवश्यक आम्दानी, वस्तु तथा सेवामा पहुँच नहुनु गरिबीको अवस्था हो । गरिबीले केवल आम्दानीको अभाव मात्र नभई शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, आवास तथा आधारभूत सेवाबाट वञ्चित अवस्थालाई पनि जनाउँछ ।

कुनै व्यक्तिको आय तथा जीवनस्तरलाई समाजका अन्य व्यक्तिको आय तथा जीवनस्तरसँग तुलना गर्दा देखिने गरिबीलाई सापेक्ष गरिबी भनिन्छ ।

यस अवस्थामा व्यक्तिले आफ्ना आधारभूत आवश्यकता पूरा गरेको हुन सक्छ, तर समाजका अन्य व्यक्तिको तुलनामा उसको आय र जीवनस्तर निकै कम हुन्छ ।

जीवनयापनका लागि अत्यावश्यक आधारभूत आवश्यकता समेत पूरा गर्न नसक्ने अवस्थालाई निरपेक्ष गरिबी भनिन्छ ।

अर्थात् कुनै व्यक्तिले खाना, कपडा, आवास, स्वास्थ्य तथा अन्य न्यूनतम मानवीय आवश्यकता पूरा गर्न नसकेको अवस्था निरपेक्ष गरिबी हो ।

गरिबीको चक्र वा गरिबीको कुचक्र भन्नाले गरिबीका कारण सिर्जना हुने आर्थिक कमजोरीहरूले पुनः गरिबीलाई नै जन्म दिने अवस्थालाई बुझिन्छ । अर्थात् न्यून आयका कारण बचत, लगानी, उत्पादन तथा रोजगारी कमजोर हुन्छन् र त्यसले फेरि आम्दानी न्यून बनाउँछ ।

नेपालमा आर्थिक विकासको अवरोधका रूपमा गरिबीको यस्तो चक्रलाई महत्त्वपूर्ण समस्या मानिएको स्रोत सामग्रीमा उल्लेख छ ।

१. माग पक्षबाट गरिबीको चक्र :

न्यून आय भएका मानिसको क्रयशक्ति कम हुन्छ । क्रयशक्ति कम हुँदा वस्तु तथा सेवाको माग कम हुन्छ । माग कम हुँदा नयाँ लगानी तथा उत्पादन विस्तारको सम्भावना घट्छ र त्यसले पुनः रोजगारी तथा आयमा कमी ल्याई गरिबी कायम राख्छ ।

२. पूर्ति पक्षबाट गरिबीको चक्र :

प्रस्तुत स्रोतमा पूर्ति पक्षका सूचक छुट्टै सूचीमा दिइएका छैनन् । तर स्रोतले लगानी, उत्पादन, रोजगारी, आय र बचतबीचको सम्बन्ध उल्लेख गरेकाले त्यसका आधारमा पूर्ति पक्षको चक्रलाई माथिको स्वरूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

गरिबी नेपालको अर्थतन्त्रको प्रमुख समस्यामध्ये एक हो । स्रोत सामग्रीअनुसार नेपालले नवौँ योजनादेखि पछिल्ला योजनासम्म गरिबी निवारणलाई विकासको महत्त्वपूर्ण उद्देश्यका रूपमा प्राथमिकता दिँदै आएको छ ।

नेपालमा रहेको गरिबीको चक्रलाई कमजोर पार्न तथा अन्ततः तोड्न निम्न उपायहरू अवलम्बन गर्न सकिन्छ :