पाठ ४
शिक्षामा समुदायको सहभागिता
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
समुदायको सहभागिता भन्नाले के बुझिन्छ ?
सामान्य अर्थमा सामाजिक तथा विकाससम्बन्धी कार्यमा समुदायका व्यक्तिहरू प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा सहभागी हुने प्रक्रियालाई समुदायको सहभागिता भनिन्छ ।
विस्तृत रूपमा भन्नुपर्दा कुनै निर्णय गर्ने, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने, अनुगमन तथा मूल्याङ्कन गर्ने र प्राप्त उपलब्धिको संरक्षण तथा निरन्तरता कायम गर्ने प्रक्रियामा समुदायका सदस्यहरूको सक्रिय संलग्नता नै समुदायको सहभागिता हो ।
सरल अर्थमा
समुदायसँग सम्बन्धित कार्यको योजना निर्माणदेखि त्यसको कार्यान्वयन र मूल्याङ्कनसम्म समुदायका सदस्य सक्रिय हुनु नै समुदायको सहभागिता हो ।
राणा शासनकालमा विद्यालयहरू विकास नहुनाको एक कारण दिनुहोस् ।
राणा शासनकालमा विद्यालय सञ्चालन तथा विकासका लागि पर्याप्त सरकारी तथा सामुदायिक सहयोगको अभाव हुनु विद्यालयहरू विकास नहुनाको एक प्रमुख कारण थियो ।
शिक्षाले समुदायको विकासमा खेल्ने कुनै एक भूमिका उल्लेख गर्नुहोस् ।
शिक्षाले समुदायका सदस्यलाई सचेत र जिम्मेवार बनाई जवाफदेहिता तथा पारदर्शिता कायम गर्न सहयोग गर्छ ।
उदाहरण
समुदाय सचेत हुँदा विद्यालयका आर्थिक, भौतिक तथा शैक्षिक कार्यक्रमबारे जानकारी माग्ने, अनुगमन गर्ने र सुधारका लागि सुझाव दिने अभ्यास बढ्छ ।
तपाईंको विद्यालयका भवनहरू कस–कसको सहयोगमा बनेका हुन् ?
प्रस्तुत नमुना उत्तरअनुसार मेरो विद्यालयका भवनहरू निम्न व्यक्ति, निकाय तथा सरकारहरूको सहयोगमा बनेका हुन् :
स्थानीय व्यक्तिहरूको सहयोगमा
बेलायत सरकारको सहयोगमा
भारत सरकारको सहयोगमा
प्रदेश तथा नेपाल सरकारको सहयोगमा
शिक्षाको विकासमा समुदायको भूमिका के–कस्तो हुन्छ ? व्याख्या गर्नुहोस् ।
शिक्षाको विकासमा समुदायको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । विद्यालय र समुदायबीच प्रभावकारी सम्बन्ध कायम भए विद्यालयको भौतिक, शैक्षिक तथा व्यवस्थापकीय विकासमा सहयोग पुग्छ ।
आर्थिक, भौतिक तथा मानवीय सहयोग
विद्यालयको भवन, फर्निचर, शैक्षिक सामग्री, कार्यक्रम तथा व्यवस्थापनका लागि समुदायले आर्थिक, भौतिक र मानवीय सहयोग उपलब्ध गराउन सक्छ ।
घरमा सिकाइमैत्री वातावरण
अभिभावकलाई सचेत बनाई विद्यार्थीको अध्ययन र सिकाइलाई सहयोग पुग्ने घरायसी वातावरण निर्माण गर्न समुदायले भूमिका खेल्न सक्छ ।
विद्यालय र घरबीच सञ्चार
अभिभावकलाई विद्यालयका कार्यक्रम तथा विद्यार्थीको प्रगतिबारे जानकारी दिने र शिक्षकलाई विद्यार्थीको घरायसी अवस्थाबारे जानकारी गराउने प्रभावकारी सञ्चार सम्बन्ध कायम गर्न समुदायले सहयोग गर्छ ।
विद्यार्थीको सिकाइमा सहयोग
गृहकार्य, परियोजना कार्य, स्थानीय अध्ययन तथा अन्य सिकाइ गतिविधिका लागि आवश्यक सूचना, अनुभव र विचार उपलब्ध गराएर समुदायले विद्यार्थीलाई सहयोग गर्न सक्छ ।
निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता
अभिभावक तथा समुदायका सदस्यलाई विद्यालयको योजना, व्यवस्थापन र निर्णय प्रक्रियामा प्रभावकारी रूपमा सहभागी गराउन सकिन्छ ।
स्थानीय स्रोत–साधनको उपयोग
समुदायमा उपलब्ध ज्ञान, सीप, सेवा, संस्था तथा अन्य स्रोत–साधन पहिचान गरी विद्यालयको सिकाइ र विकाससँग एकीकृत गर्न सकिन्छ ।
शिक्षाको विकासमा समुदायले पुर्याउन सक्ने योगदानहरूबारे चर्चा गर्नुहोस् ।
शिक्षाको गुणस्तर तथा पहुँच सुधार गर्न समुदायले प्रत्यक्ष रूपमा विभिन्न योगदान दिन सक्छ । स्रोत सामग्रीअनुसार प्रमुख योगदानहरू निम्नानुसार छन् :
आर्थिक, भौतिक तथा मानवीय सहयोग
विद्यालयका भौतिक, शैक्षिक तथा व्यवस्थापकीय कार्यमा समुदायले आर्थिक सहायता, श्रमदान, सामग्री, जग्गा, विशेषज्ञता तथा अन्य मानवीय सहयोग प्रदान गर्न सक्छ ।
स्थानीय स्रोत–साधनलाई विद्यालयसँग जोड्ने
विद्यालयको कार्यक्रम, पारिवारिक अभ्यास र विद्यार्थीको सिकाइलाई सबल बनाउन समुदायमा उपलब्ध स्रोत, साधन, ज्ञान, सीप तथा सेवाहरू पहिचान गरी विद्यालयसँग एकीकृत गर्न सकिन्छ ।
चर्चा
समुदायको सहयोगले विद्यालयमा स्रोतको अभाव कम गर्न, सिकाइलाई स्थानीय जीवनसँग जोड्न, अभिभावकको अपनत्व बढाउन तथा विद्यालयको व्यवस्थापनमा उत्तरदायित्व कायम गर्न सहयोग पुग्छ । यसकारण शिक्षाको दिगो विकासमा समुदायको सहभागिता आवश्यक हुन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.