पाठ ५
शिक्षा र रोजगार
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
साधारण शिक्षा र प्राविधिक शिक्षाबीचको एक फरक लेख्नुहोस् ।
साधारण शिक्षा व्यक्तिलाई दैनिक तथा सामाजिक जीवनका लागि आवश्यक सामान्य ज्ञान, सीप, मूल्य र क्षमता प्रदान गर्ने शिक्षा हो भने प्राविधिक शिक्षा कुनै विशेष पेसा, प्रविधि, यन्त्र, उपकरण वा उत्पादनसँग सम्बन्धित व्यावहारिक तथा व्यावसायिक ज्ञान र सीप प्रदान गर्ने शिक्षा हो ।
| आधार | साधारण शिक्षा | प्राविधिक शिक्षा |
|---|---|---|
| मुख्य उद्देश्य | व्यक्तिको सामान्य ज्ञान र समग्र क्षमता विकास गर्नु | विशेष पेसागत तथा प्राविधिक दक्षता विकास गर्नु |
| सीपको प्रकृति | सामान्य तथा आधारभूत | विशिष्ट, प्रयोगात्मक तथा पेसामुखी |
उदाहरण
सामान्य विद्यालयीय शिक्षा साधारण शिक्षाको उदाहरण हो भने मेसिन सञ्चालन, विद्युत् जडान, इन्जिनियरिङ, कृषि प्रविधि, सिकर्मी वा अन्य प्राविधिक तालिम प्राविधिक शिक्षाका उदाहरण हुन् ।
नेपालमा रोजगार क्षेत्रको मुख्य समस्या के हो ?
नेपालको रोजगार क्षेत्रको प्रमुख समस्या श्रमबजारमा उपलब्ध जनशक्ति र रोजगारीको मागबीच उचित तालमेल नहुनु हो ।
स्रोत सामग्रीअनुसार हरेक वर्ष ठूलो सङ्ख्यामा युवा श्रमबजारमा प्रवेश गर्छन्, तर सोही अनुपातमा रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन नसक्दा बेरोजगारीको समस्या बढेको छ ।
रोजगारीका अवसरको कमी
श्रमबजारमा प्रवेश गर्ने जनशक्तिको तुलनामा पर्याप्त नयाँ रोजगारी सिर्जना हुन सकेको छैन ।
सीप र रोजगारीबीच असन्तुलन
उपलब्ध रोजगारीका लागि आवश्यक सीप र दक्षता भएका जनशक्ति पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध नहुन सक्छन् ।
सैद्धान्तिक शिक्षाको प्रभुत्व
विश्वविद्यालयबाट उत्पादन हुने जनशक्तिमा सैद्धान्तिक ज्ञान भए पनि प्राविधिक, व्यावहारिक तथा प्रयोगात्मक ज्ञानको कमी देखिन सक्छ ।
योग्यताअनुसार अवसरको अभाव
व्यक्तिसँग भएको सीप तथा दक्षताअनुसारको रोजगारी नेपाली श्रमबजारमा पर्याप्त उपलब्ध नहुन सक्छ ।
नेपालले किन वैदेशिक जनशक्ति आयात गर्नु परेको हो ?
नेपाली श्रमबजारमा केही विशेष तथा प्राविधिक क्षेत्रमा आवश्यक सीप र दक्षता भएका जनशक्ति पर्याप्त रूपमा उपलब्ध नहुँदा वैदेशिक जनशक्ति आयात गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ ।
स्रोत सामग्रीअनुसार शैक्षिक संस्थाबाट ठूलो सङ्ख्यामा सैद्धान्तिक ज्ञान भएका जनशक्ति उत्पादन भए पनि व्यावहारिक, प्राविधिक तथा उच्चस्तरीय दक्षता आवश्यक पर्ने क्षेत्रमा जनशक्तिको अभाव देखिएको छ ।
प्राविधिक सीपको कमी
श्रमबजारको मागअनुसार सीपयुक्त जनशक्ति पर्याप्त उत्पादन नहुनु ।
व्यावहारिक ज्ञानको कमी
सैद्धान्तिक शिक्षाको तुलनामा प्रयोगात्मक तथा कार्यगत दक्षता कमजोर हुनु ।
विशेषज्ञ जनशक्तिको अभाव
ठूला तथा जटिल आयोजना सञ्चालन गर्न आवश्यक विशेषज्ञ जनशक्ति पर्याप्त नहुनु ।
स्रोत सामग्रीमा उल्लेखित क्षेत्रका उदाहरण
जलविद्युत्, पुल, सुरुङमार्ग, रेलमार्गजस्ता ठूला पूर्वाधारका क्षेत्रमा उच्चस्तरीय प्राविधिक जनशक्ति आवश्यक पर्न सक्छ । त्यस्तै सिलाइ–कटाइ तथा सुन–चाँदीका गहना बनाउनेजस्ता क्षेत्रमा पनि विशेष सीपको आवश्यकता हुन्छ ।
बौद्धिक पलायन रोक्न के गर्न सकिन्छ ? एक उपाय लेख्नुहोस् ।
बौद्धिक पलायन रोक्न देशभित्र दक्ष र उच्च शिक्षित जनशक्तिलाई उनीहरूको योग्यता र क्षमताअनुसार गुणस्तरीय तथा आकर्षक रोजगारीको अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ ।
अन्य सहयोगी उपायहरू
प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा विस्तार, तीव्र औद्योगीकरण, पुँजी निर्माण, लगानीमैत्री वातावरण, सीपमूलक तालिम तथा श्रमबजारको आवश्यकताअनुसार योजनाबद्ध जनशक्ति उत्पादनले पनि बौद्धिक पलायन न्यूनीकरण गर्न मद्दत गर्छ ।
नेपालमा बेरोजगारीका कुनै पाँच कारणहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
स्रोत सामग्रीमा छरिएर रहेका कारणहरूलाई व्यवस्थित गर्दा नेपालमा बेरोजगारीका प्रमुख पाँच कारण निम्नानुसार छन् :
प्राविधिक तथा प्रयोगात्मक ज्ञानको कमी
विश्वविद्यालयबाट उत्पादित जनशक्तिमा सैद्धान्तिक ज्ञान भए पनि प्राविधिक, व्यावहारिक तथा प्रयोगात्मक सीपको कमी हुनु ।
सीपअनुसार रोजगारीको अभाव
जनशक्तिसँग भएको ज्ञान, सीप तथा दक्षताअनुसार नेपाली श्रमबजारमा उपयुक्त अवसर उपलब्ध नहुनु ।
श्रमशक्तिको तीव्र वृद्धि
पुराना बेरोजगारलाई पर्याप्त रोजगारी सिर्जना हुन नपाउँदै नयाँ जनशक्ति श्रमबजारमा प्रवेश गर्नु ।
व्यापार–व्यवसायमा मन्दी
मुद्राको क्रयशक्तिमा ह्रास तथा विभिन्न कारणले व्यापार–व्यवसायमा आउने मन्दीले नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षमता कमजोर हुनु ।
व्यापार तथा व्यवसायको न्यून वृद्धिदर
उद्योग, व्यापार तथा व्यवसाय अपेक्षित गतिमा विस्तार नहुँदा उच्च दरमा रोजगारीको अवसर सिर्जना नहुनु ।
नेपालमा बेरोजगारी समस्या समाधान गर्न के–के उपाय गर्न सकिएला ? कुनै पाँच उपायहरू लेख्नुहोस् ।
गुणस्तरीय प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा
रोजगार तथा व्यवसायमूलक गुणस्तरीय शिक्षा विस्तार गरी श्रमबजारको मागअनुसार दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नुपर्छ । यसले बेरोजगारी न्यूनीकरण गर्न सहयोग गर्छ ।
कृषिको आधुनिकीकरण र बजारीकरण
निर्वाहमुखी कृषिलाई व्यावसायिक, आधुनिक र उत्पादनमुखी बनाउँदै कृषि उत्पादनको प्रभावकारी बजारीकरण गर्नुपर्छ । यसबाट ग्रामीण क्षेत्रमा समेत ठूलो सङ्ख्यामा रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ ।
तीव्र औद्योगीकरण
नयाँ उद्योग स्थापना तथा विद्यमान उद्योगको विस्तार गर्दा ठूलो मात्रामा श्रमशक्तिको आवश्यकता पर्ने भएकाले औद्योगीकरणले रोजगारी सिर्जना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।
जनसङ्ख्या व्यवस्थापन
जनसङ्ख्या शिक्षा तथा परिवार योजनाजस्ता उपायबाट जनसङ्ख्याको वृद्धि र उपलब्ध रोजगारीबीच सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुग्छ ।
पुँजी निर्माण र लगानी
अत्यधिक उपभोगमुखी प्रवृत्ति घटाई बचत, पुँजी निर्माण तथा उत्पादनमूलक लगानीमा जोड दिनुपर्छ । लगानी वृद्धि हुँदा उद्योग, व्यवसाय र अन्य आर्थिक गतिविधि विस्तार भई रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन्छन् ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.