पाठ २
नेपालको विदेश नीति र नेपाल–भारत तथा नेपाल–चीन सम्बन्ध
१. तल दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
नेपालको संविधानमा उल्लिखित विदेश नीतिहरूमध्ये कुनै तीन बुँदा उल्लेख गर्नुहोस् ।
तपाईंले उपलब्ध गराएको स्रोत सामग्रीमा नेपालको संविधानमा उल्लिखित विदेश नीतिसम्बन्धी निम्न दुई बुँदा स्पष्ट रूपमा उल्लेख छन् :
स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति सञ्चालन गर्ने
नेपालको सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता, स्वाधीनता र राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्न क्रियाशील रहँदै संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र, असंलग्नता, पञ्चशीलको सिद्धान्त, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र विश्वशान्तिको मान्यताका आधारमा राष्ट्रको सर्वोपरि हितलाई ध्यानमा राखी स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति सञ्चालन गर्ने ।
सन्धि–सम्झौताको पुनरवलोकन र पारस्परिक हित
विगतमा भएका सन्धिहरूको पुनरवलोकन गर्दै समानता र पारस्परिक हितका आधारमा नयाँ सन्धि–सम्झौताहरू गर्ने ।
नेपाल सरकारले तय गरेका विदेश नीतिहरूमध्ये कुनै दुईको व्याख्या गर्नुहोस् ।
नेपाल सरकारले अवलम्बन गरेका विदेश नीतिका प्रमुख आधारहरू निम्नानुसार छन् :
सबै राष्ट्रको सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डताको सम्मान गर्ने ।
कुनै पनि देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने ।
समानता र पारस्परिक हितका आधारमा सन्धि–सम्झौता गर्ने ।
पारस्परिक समानता र सम्मान कायम गर्ने ।
विवादको शान्तिपूर्ण निरूपण गर्ने ।
पारस्परिक लाभका आधारमा व्यवहार गर्ने ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रप्रति प्रतिबद्ध रहने ।
पञ्चशीलको सिद्धान्तका आधारमा व्यवहार गर्ने ।
विश्वशान्तिको मान्यतालाई अङ्गीकार गर्ने ।
विगतका सन्धिहरूको आवश्यकता अनुसार पुनरवलोकन गर्दै जाने ।
कुनै दुईको व्याख्या :
१. अन्य देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने
नेपालले अन्य सार्वभौम राष्ट्रको आन्तरिक राजनीतिक, सामाजिक तथा प्रशासनिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने नीति अवलम्बन गर्छ । यसले राष्ट्रहरूबीच पारस्परिक सम्मान र विश्वास कायम गर्न सहयोग गर्छ ।
२. विवादको शान्तिपूर्ण निरूपण गर्ने
अन्य राष्ट्रसँग उत्पन्न हुने विवादलाई बल प्रयोगभन्दा संवाद, समझदारी, वार्ता तथा शान्तिपूर्ण माध्यमबाट समाधान गर्ने नीति नेपालको विदेश नीतिको महत्त्वपूर्ण आधार हो ।
नेपाल–भारतबीचको आर्थिक सम्बन्धको समीक्षा गर्नुहोस् ।
रोजगारी, पेसा–व्यवसाय, व्यापार, पारवहन तथा आर्थिक सहयोगका कारण नेपाल र भारतबीचको आर्थिक सम्बन्ध निकट रहेको छ । खुला सीमाना, भौगोलिक निकटता तथा सामाजिक–सांस्कृतिक सम्बन्धले पनि दुई देशबीच मानिस र आर्थिक गतिविधिको आवागमनलाई सहज बनाएको छ ।
रोजगारी र श्रम सम्बन्ध
ठूलो सङ्ख्यामा नेपालीहरू भारतमा र भारतीय नागरिकहरू नेपालमा रोजगारी, व्यापार तथा विभिन्न पेसामा संलग्न हुँदै आएका छन् ।
व्यापार तथा पारवहन
नेपाल–भारतबीच व्यापार तथा पारवहनसम्बन्धी सम्झौता र संरचनाले दुई देशबीचको वस्तु कारोबार तथा पारवहनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ ।
आयात–निर्यात
स्रोत सामग्रीअनुसार नेपालको वैदेशिक व्यापारमा भारतको हिस्सा उच्च रहेको छ । नेपालले भारतबाट विभिन्न उपभोग्य, औद्योगिक तथा पेट्रोलियम वस्तु आयात गर्छ भने विभिन्न उत्पादन भारततर्फ निर्यात गर्छ ।
आर्थिक सहयोग
दुई देशबीच विकास परियोजना तथा आर्थिक सहयोगको आदानप्रदान पनि हुँदै आएको स्रोत सामग्रीमा उल्लेख छ ।
नेपालले भारतबाट आयात गर्ने प्रमुख वस्तुहरू :
नेपालले भारततर्फ निर्यात गर्ने वस्तुका उदाहरण :
नेपाल–भारतबीचको राजनीतिक सम्बन्ध उल्लेख गर्नुहोस् ।
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा पुरानो छ । स्रोत सामग्रीअनुसार दुई देशबीच सन् १९४७ देखि औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध कायम भई राजनीतिक सम्पर्क र सहकार्य निरन्तर रहँदै आएको छ ।
सार्वभौम समानतामा आधारित सम्बन्ध
नेपालले भारतसँग स्वतन्त्र तथा सार्वभौम राष्ट्रको हैसियतमा सम्बन्ध राख्दै आएको छ ।
पारस्परिक हित र सुरक्षा सरोकार
दुई देशले आ–आफ्ना राष्ट्रिय हित तथा सुरक्षा सरोकारलाई ध्यानमा राख्दै सम्बन्ध अगाडि बढाउने प्रयास गर्छन् ।
द्विपक्षीय संरचना
राजनीतिक तथा कूटनीतिक विषयमा छलफल र सहकार्यका लागि विभिन्न द्विपक्षीय संरचना र संयन्त्र प्रयोग गरिन्छन् ।
उच्चस्तरीय भ्रमण
भारतको उच्च राजनीतिक नेतृत्व नेपाल आउने तथा नेपालको नेतृत्व भारत भ्रमण गर्ने परम्पराले आपसी संवादलाई निरन्तरता दिएको छ ।
सम्बन्धमा उतारचढाव
दुई देशबीचको सम्बन्ध अधिकांश समय सहकार्यपूर्ण रहे पनि विभिन्न राजनीतिक तथा द्विपक्षीय विषयका कारण समय–समयमा उतारचढाव देखिने गरेको स्रोत सामग्रीमा उल्लेख छ ।
नेपाल–चीनबीचको राजनीतिक सम्बन्धको विश्लेषण गर्नुहोस् ।
स्रोत सामग्रीअनुसार नेपाल र चीनबीच सन् १९५५ देखि औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध कायम भएको हो । दुई देशबीचको सम्बन्ध सार्वभौम समानता, पारस्परिक सम्मान, विश्वास, सद्भाव र समझदारीमा आधारित रहेको उल्लेख गरिएको छ ।
सार्वभौम समानता
दुवै देशले एकअर्काको सार्वभौमिकताको सम्मान गर्ने नीति लिएका छन् ।
पारस्परिक सम्मान
सम्बन्धलाई सम्मान, विश्वास तथा सद्भावका आधारमा अघि बढाइएको छ ।
एक–चीन नीतिप्रति समर्थन
स्रोत सामग्रीमा नेपालले चीनको एक–चीन नीतिलाई समर्थन गर्दै आएको उल्लेख छ ।
उच्चस्तरीय भ्रमण
दुवै देशका राजनीतिक नेतृत्वबीच समय–समयमा उच्चस्तरीय भ्रमण र संवाद हुँदै आएको छ ।
अहस्तक्षेपको नीति
दुवै देशले एकअर्काको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने सिद्धान्तलाई महत्त्व दिएका छन् ।
नेपाल–चीनबीचको आर्थिक सम्बन्धका मुख्य विशेषता प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
नेपाल र चीनबीचको आर्थिक सम्बन्ध ऐतिहासिक तथा बहुआयामिक रहेको छ । विगतमा नेपालको उत्तरी सीमाबाट नेपाली व्यापारीहरू तिब्बततर्फ व्यापार गर्न जाने र तिब्बती व्यापारीहरू नेपालका उत्तरी बजारमा आउने गर्थे ।
औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्धपछि व्यापार, आर्थिक सहायता, कृषि, पर्यटन, ऊर्जा, सीमा व्यवस्थापन तथा पूर्वाधारका क्षेत्रमा सहयोग विस्तार भएको स्रोत सामग्रीमा उल्लेख छ ।
अनुदान, ब्याजमुक्त ऋण तथा सहुलियत ऋणमार्फत आर्थिक सहयोग ।
नेपाल–चीन अन्तरसरकारी आर्थिक तथा व्यापार समिति ।
कृषि सहयोगका लागि संयुक्त संयन्त्र ।
सीमा तथा भन्सारसम्बन्धी सहकार्य ।
पर्यटन सहयोग तथा समन्वय ।
तिब्बतसँगको व्यापारिक सहकार्य ।
ऊर्जा सहयोग संयन्त्र ।
विभिन्न विकास आयोजना तथा परियोजनाको कार्यान्वयन ।
मुख्य विशेषता
नेपाल–चीन आर्थिक सम्बन्ध व्यापारमा मात्र सीमित नभई कृषि, पर्यटन, ऊर्जा, सीमा व्यवस्थापन, आर्थिक सहायता र विकास परियोजनासम्म विस्तार भएको छ ।
नेपालको परराष्ट्र नीतिका आधारहरू उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस् ।
नेपालको परराष्ट्र नीति राष्ट्रिय हित, शान्ति, समानता, सार्वभौमिकताको सम्मान तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा आधारित छ । स्रोत सामग्रीअनुसार यसका प्रमुख आधारहरू निम्नानुसार छन् :
निःशस्त्रीकरण
विश्वमा हतियारको होडबाजीले मानव सुरक्षा र विश्वशान्तिमा खतरा सिर्जना गर्छ । विकासोन्मुख देशले समेत ठूलो रकम हतियारमा खर्च गर्दा शिक्षा, स्वास्थ्य तथा मानव कल्याणमा प्रयोग हुन सक्ने स्रोत घट्न सक्छ ।
त्यसैले नेपालले निःशस्त्रीकरण, आणविक हतियार नियन्त्रण तथा हतियारको प्रसार रोक्ने अन्तर्राष्ट्रिय प्रयासलाई समर्थन गर्ने नीति लिएको स्रोत सामग्रीमा उल्लेख छ ।
गुटनिरपेक्षता तथा असंलग्नता
नेपालले कुनै शक्तिशाली राजनीतिक वा सैनिक गुटमा आबद्ध नभई स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति सञ्चालन गर्ने सिद्धान्त अवलम्बन गरेको छ ।
नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय विषयमा आफ्नो राष्ट्रिय हित तथा स्वतन्त्र दृष्टिकोणका आधारमा धारणा व्यक्त गर्ने नीति अपनाउँदै आएको छ ।
साम्राज्यवाद, उपनिवेशवाद र रङ्गभेदको विरोध
नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, असंलग्न आन्दोलन तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा साम्राज्यवाद, उपनिवेशवाद र रङ्गभेदको विरोध गर्दै समानता र स्वतन्त्रताको पक्षमा धारणा राख्दै आएको स्रोत सामग्रीमा उल्लेख छ ।
पञ्चशीलको सिद्धान्तमा आस्था
पञ्चशील शान्तिपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका पाँच आधारभूत सिद्धान्तसँग सम्बन्धित अवधारणा हो । नेपालले आफ्नो परराष्ट्र नीतिमा यी सिद्धान्तलाई महत्त्व दिएको छ ।
एकअर्काको स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता र क्षेत्रीय अखण्डताको सम्मान गर्ने ।
एकअर्काको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने ।
समानता र पारस्परिक हित कायम गर्ने ।
पारस्परिक अनाक्रमणको नीति अपनाउने ।
शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व कायम गर्ने ।
अरूसँग मित्रता र छिमेकीसँग घनिष्ठता
नेपालले धनी–गरिब, ठूला–साना सबै राष्ट्रसँग भेदभावरहित मित्रता कायम गर्ने नीति लिएको छ । त्यससँगै भौगोलिक, आर्थिक र सामाजिक निकटताका कारण छिमेकी देशसँगको सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.