Class 12 Social एकाइ १० पाठ ३ Notes

एकाइ १०

पाठ ३

नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध

१. तल दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

BIMSTEC को पूरा रूप उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

BIMSTEC

Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation

BIMSTEC बंगालको खाडी वरपर तथा दक्षिण र दक्षिण–पूर्वी एसियाका सदस्य राष्ट्रहरूबीच आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग अभिवृद्धि गर्ने क्षेत्रीय सङ्गठन हो ।

विश्वमा एक राष्ट्रले अर्को राष्ट्रलाई आर्थिक सहयोग गर्ने प्रचलनको सुरुआत गर्नुको कारण के थियो ?

उत्तरः

उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएका धेरै मुलुक आर्थिक विकास, उत्पादन, प्रविधि, शिक्षा तथा पूर्वाधारका दृष्टिले कमजोर अवस्थामा थिए । अर्कोतर्फ युरोप, अमेरिका, जापान तथा रुसजस्ता देशहरू आर्थिक र प्राविधिक रूपमा तुलनात्मक रूपमा शक्तिशाली थिए ।

यस्तो आर्थिक असमानताको अवस्थामा विकसित तथा आर्थिक रूपमा शक्तिशाली राष्ट्रहरूले विकासशील देशलाई आर्थिक सहयोग, अनुदान, ऋण तथा प्राविधिक सहायता उपलब्ध गराउने अभ्यास विस्तार गरे ।

गरिब तथा विकासशील मुलुकको आर्थिक विकासमा सहयोग गर्न ।

प्रविधि, उत्पादन र पूर्वाधार विकासमा सहयोग पुर्‍याउन ।

देशहरूबीच आर्थिक तथा राजनीतिक सम्बन्ध विस्तार गर्न ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजार र आर्थिक सम्बन्धलाई विस्तार गर्न ।

सार्कमा कति ओटा देशहरू भूपरिवेष्टित छन् ? तिनीहरूको नाम उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

सार्कका सदस्य राष्ट्रमध्ये तीन ओटा देश भूपरिवेष्टित छन् :

नेपाल

भुटान

अफगानिस्तान

सार्क, BIMSTEC, GATT र WTO को स्थापना कहिले भएको थियो ?

उत्तरः
सङ्गठन स्रोत सामग्रीमा उल्लेखित स्थापना
सार्क (SAARC) वि.सं. २०४२ मङ्सिर २३
बिम्स्टेक (BIMSTEC) वि.सं. २०५४ / सन् १९९७
ग्याट (GATT) वि.सं. २००४ असोज २२
विश्व व्यापार सङ्गठन (WTO) वि.सं. २०५१ पुस १७
नोटः माथिका मितिहरू प्रस्तुत स्रोत सामग्रीमा दिइएको स्वरूपअनुसार राखिएका छन् ।

बिम्स्टेकको लक्ष्य के हो ? उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

बिम्स्टेकको मुख्य लक्ष्य सदस्य राष्ट्रहरूबीच विभिन्न आर्थिक, प्राविधिक तथा सामाजिक सहयोगका माध्यमबाट द्विपक्षीय तथा बहुपक्षीय सम्बन्ध सुदृढ गर्नु हो ।

क्षेत्रीय सहयोग + आर्थिक विकास + प्राविधिक सहकार्य + पारस्परिक लाभ

सार्कका उद्देश्यहरू प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

उत्तरः

दक्षिण एसियाका जनताको हित तथा कल्याण अभिवृद्धि गर्नु ।

सामूहिक आत्मनिर्भरतालाई सुदृढ पार्नु ।

विभिन्न क्षेत्रमा सक्रिय तथा आपसी सहयोग बढाउनु ।

अन्तर्राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय सङ्गठनहरूसँग सहकार्य गर्नु ।

साफ्टाका सिद्धान्तहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

साफ्टा (SAFTA) अन्तर्गत क्षेत्रीय व्यापारलाई सरल र प्रभावकारी बनाउने उद्देश्यले निम्न सिद्धान्तहरूलाई महत्त्व दिइएको छ :

व्यापार सहजीकरण

सदस्य राष्ट्रहरूबीच वस्तु तथा सामानको ओसारपसारलाई सहज बनाउँदै व्यापारसम्बन्धी अवरोध हटाउने ।

स्वस्थ प्रतिस्पर्धा

सदस्य राष्ट्रहरूको समग्र तथा समानुपातिक लाभ सुनिश्चित गर्दै स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्रमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको वातावरण प्रवर्द्धन गर्ने ।

प्रभावकारी कार्यान्वयन संयन्त्र

सम्झौताको कार्यान्वयन, प्रभावको अध्ययन, संयुक्त प्रशासन तथा विवाद समाधानका लागि प्रभावकारी पद्धति बनाउने ।

क्षेत्रीय सहयोग विस्तार

सम्झौताबाट प्राप्त पारस्परिक लाभलाई विस्तार गर्दै थप क्षेत्रीय सहयोगका लागि आवश्यक संरचना तयार गर्ने ।

बिम्स्टेकका उद्देश्य तथा सिद्धान्तहरूलाई बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

बिम्स्टेकका उद्देश्यहरू :

तीव्र आर्थिक विकासका लागि सक्षम वातावरण सिर्जना गर्नु ।

उपक्षेत्रमा सामाजिक विकासको गतिलाई तीव्र बनाउनु ।

साझा चासोका विषयमा सक्रिय साझेदारी र आपसी सहयोग बढाउनु ।

प्रशिक्षण तथा अनुसन्धान सुविधा विस्तार गर्न एकअर्कालाई सहयोग गर्नु ।

सदस्य राष्ट्रका राष्ट्रिय विकास योजनाको सफलताका लागि प्रभावकारी सहयोग गर्नु ।

उपक्षेत्रको विकासमा लाभदायी परियोजनाहरूमा सहयोग पुर्‍याउनु ।

बिम्स्टेकका सिद्धान्तहरू :

सार्वभौम समानता

सदस्य राष्ट्रहरूबीच सार्वभौम समानता, क्षेत्रीय अखण्डता र राजनीतिक स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने ।

अहस्तक्षेप

एकअर्काको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने ।

शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व

शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र पारस्परिक लाभका आधारमा व्यवहार गर्ने ।

सहयोगको विस्तार

सदस्य राष्ट्रबीचको सहकार्यलाई द्विपक्षीय, क्षेत्रीय तथा बहुपक्षीय सहयोगका रूपमा विकास गर्ने ।

विश्व व्यापार सङ्गठनका उद्देश्य तथा सिद्धान्तहरूलाई बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

विश्व व्यापार सङ्गठनका उद्देश्यहरू :

जनताको जीवनस्तर अभिवृद्धि गर्नु ।

पूर्ण रोजगारी तथा उच्च र स्थिर वास्तविक आम्दानीमा वृद्धि गर्नु ।

प्रभावकारी माग तथा वस्तु र सेवाको उत्पादन तथा बिक्री विस्तार गर्नु ।

दिगो विकासअनुसार विश्वका साधन–स्रोतको सर्वोत्तम उपयोग गर्दै वातावरण संरक्षणमा ध्यान दिनु ।

एकीकृत, व्यवहारिक तथा बहुपक्षीय विश्व व्यापार प्रणाली विकास गर्नु ।

विश्व व्यापार सङ्गठनका सिद्धान्तहरू :

भेदभावविनाको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार ।

स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा जोड ।

समानताको सिद्धान्त ।

भन्सार दरमा सीमा निर्धारण तथा कोटा प्रणाली न्यूनीकरण/अन्त्यतर्फ जोड ।

साफ्टाका उद्देश्यहरू उल्लेख गर्दै यसबाट नेपाललाई पुग्न सक्ने फाइदाहरूको सूची गर्नुहोस् ।

उत्तरः

साफ्टाका उद्देश्यहरू :

सदस्य राष्ट्रबीच वस्तुको अन्तरसीमा आवागमनमा रहेका अवरोध हटाई व्यापार सरल बनाउनु ।

स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्रमा स्वच्छ प्रतिस्पर्धालाई प्रोत्साहन गर्नु ।

सम्झौताको कार्यान्वयनका लागि प्रभावकारी संयन्त्र स्थापना गर्नु ।

पारस्परिक लाभ विस्तार गरी थप क्षेत्रीय सहयोगका लागि आवश्यक संरचना तयार गर्नु ।

साफ्टाबाट नेपाललाई हुन सक्ने फाइदाहरू :

अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विस्तार

नेपालले उत्पादन वृद्धि गरी तुलनात्मक लाभका वस्तुको व्यापार विस्तार गर्न सक्छ ।

विशिष्टीकरणको लाभ

तुलनात्मक लाभ भएका वस्तु तथा सेवाको उत्पादनमा विशिष्टीकरण गर्न सहयोग पुग्छ ।

व्यापारिक अवरोधमा कमी

भन्सार तथा गैरभन्सार अवरोध घट्दा अन्तरक्षेत्रीय व्यापार विस्तार हुन सक्छ ।

साधन–स्रोतको अधिकतम उपयोग

उपलब्ध प्राकृतिक, मानवीय तथा आर्थिक स्रोतको प्रभावकारी उपयोग गर्न अवसर प्राप्त हुन्छ ।

विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्यका रूपमा नेपालका लागि अवसर तथा चुनौतीहरूको व्याख्या गर्नुहोस् ।

उत्तरः

विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्य बनेपछि नेपालले विश्व व्यापार प्रणालीसँग जोडिने विभिन्न अवसर प्राप्त गरेको छ । त्यससँगै घरेलु उत्पादन, प्रतिस्पर्धा तथा वैदेशिक निर्भरतासम्बन्धी चुनौती पनि देखापर्न सक्छन् ।

अवसरहरू

गरिबी निवारणमा सहयोग पुग्ने सम्भावना ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्बन्धी सूचनामा पहुँच बढ्ने ।

खाद्य आपूर्ति तथा व्यापारमा प्राविधिक सहयोग प्राप्त हुने ।

अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा कानुनी तथा सुरक्षित अधिकार प्राप्त हुने ।

विदेशी लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न सहयोग पुग्ने ।

व्यापार विविधीकरणको अवसर बढ्ने ।

विश्वव्यापी व्यापारिक वातावरणमा सहभागी हुने अवसर ।

चुनौतीहरू

लागत प्रभावकारिता हासिल गर्न कठिनाइ हुन सक्ने ।

उच्च व्यावसायिक प्रतिस्पर्धाको सामना गर्नुपर्ने ।

वैदेशिक निर्भरता बढ्ने सम्भावना ।

बौद्धिक तथा दक्ष जनशक्ति पलायनको चुनौती ।

कोटा प्रणालीसम्बन्धी परम्परागत संरक्षण घट्ने चुनौती ।

खुला व्यापारबाट कमजोर घरेलु उद्योगमाथि प्रतिस्पर्धात्मक दबाब पर्न सक्ने ।

निष्कर्षः WTO सदस्यताबाट नेपालले विश्व बजार, व्यापार विविधीकरण, लगानी र प्राविधिक सहयोगका अवसर उपयोग गर्न सक्छ । तर त्यसका लागि घरेलु उत्पादनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउने, लागत घटाउने, निर्यात विस्तार गर्ने र वैदेशिक निर्भरता न्यूनीकरण गर्ने नीति आवश्यक हुन्छ ।

Discussion

Share a helpful question, idea, or explanation with other students.

Leave a Comment

Write a clear question, answer, or helpful explanation.
Your email will not be published.

Download Our Offline App

Study class-wise notes even when internet is not available. Get the app from Play Store.

Nepal eNotes offline app preview
Get it on Google Play