पाठ ५
नेपालको वैदेशिक रोजगार नीति
१. तल दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
श्रम भनेको के हो ? अर्थ लेख्नुहोस् ।
सामान्य भाषामा शारीरिक रूपमा काम गर्ने व्यक्तिलाई श्रमिक र उसले गर्ने मेहनतलाई श्रम भनिन्छ । अर्थशास्त्रीय अर्थमा भने आर्थिक उपार्जनको उद्देश्यले गरिने शारीरिक वा मानसिक प्रयासलाई श्रम भनिन्छ ।
त्यसैले श्रम केवल शारीरिक काममा मात्र सीमित हुँदैन । भरिया, डाक्टर, प्राध्यापक, कार्यालय कर्मचारी वा गायकले आर्थिक उपार्जनका लागि गरेको शारीरिक वा मानसिक प्रयास सबै श्रमअन्तर्गत पर्छ ।
शारीरिक श्रम
मुख्य रूपमा शारीरिक शक्ति प्रयोग गरी गरिने आर्थिक कार्य ।
मानसिक श्रम
ज्ञान, सोच, सीप तथा बौद्धिक क्षमताको प्रयोग गरी गरिने आर्थिक कार्य ।
उदाहरण
भरियाको सामान बोक्ने काम, डाक्टरको उपचार सेवा, शिक्षक वा प्राध्यापकको अध्यापन र गायकको प्रस्तुति आर्थिक उपार्जनका लागि गरिएको भए ती सबै श्रमका उदाहरण हुन् ।
सरल अर्थमा
मानिसले आय वा धन आर्जनका लागि गर्ने शारीरिक वा मानसिक प्रयास नै श्रम हो ।
रोजगारी र बेरोजगारीमा भिन्नता छुट्याउनुहोस् ।
रोजगारी र बेरोजगारी एकअर्कासँग सम्बन्धित तर फरक अवधारणा हुन् । काम गर्न योग्य व्यक्तिले वैधानिक आर्थिक कार्य गरी पारिश्रमिक, नाफा वा आम्दानी प्राप्त गरेको अवस्थालाई रोजगारी भनिन्छ भने काम गर्ने योग्यता, सीप र इच्छा हुँदाहुँदै काम खोज्दा पनि काम नपाएको अवस्थालाई बेरोजगारी भनिन्छ ।
| आधार | रोजगारी | बेरोजगारी |
|---|---|---|
| अर्थ | काम गरी आम्दानी प्राप्त गर्ने अवस्था | काम गर्न इच्छुक र सक्षम भएर पनि काम नपाउने अवस्था |
| कामको अवस्था | व्यक्ति कुनै आर्थिक कार्यमा संलग्न हुन्छ | व्यक्ति कामको खोजीमा हुन्छ तर काम पाएको हुँदैन |
| आम्दानी | तलब, ज्याला, नाफा वा अन्य आम्दानी प्राप्त हुन्छ | नियमित रोजगारीबाट आम्दानी प्राप्त हुँदैन |
| उदाहरण | तलबमा काम गर्ने, आफ्नै व्यवसाय गर्ने वा पारिवारिक व्यवसायमा काम गर्ने व्यक्ति | योग्यता र सीप भएर पनि लगातार काम खोज्दा रोजगारी नपाएको व्यक्ति |
श्रमशक्तिबाहिर पर्न सक्ने समूह
स्रोत सामग्रीअनुसार कामका लागि तोकिएको उमेरभन्दा कम वा बढी उमेरका व्यक्ति, पूर्णकालीन विद्यार्थी, घरायसी कार्यमा मात्र व्यस्त व्यक्ति तथा अवकाशप्राप्त व्यक्तिहरूलाई रोजगारी वा बेरोजगारीको सामान्य वर्गीकरणभन्दा अलग रूपमा हेरिन्छ ।
वैदेशिक रोजगारलाई परिभाषित गर्नुहोस् ।
आय आर्जनका लागि आफ्नो देशभन्दा बाहिर गई शारीरिक वा मानसिक श्रम गर्ने रोजगारीलाई वैदेशिक रोजगार भनिन्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारमा विभिन्न देशका कामदार तथा जनशक्तिको माग हुने गर्छ । नेपालले पनि निश्चित प्रक्रिया र स्वीकृतिका आधारमा विभिन्न देशमा सीमित अवधिका लागि श्रमिक पठाउँदै आएको स्रोत सामग्रीमा उल्लेख छ ।
स्रोतमा उल्लेखित प्रमुख गन्तव्यका उदाहरण
नेपालको पन्ध्रौँ आवधिक योजनाले तय गरेका वैदेशिक रोजगारका कार्यनीतिहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
स्रोत सामग्रीअनुसार नेपालको पन्ध्रौँ आवधिक योजनाले वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र श्रमिकमैत्री बनाउन निम्न कार्यनीतिहरू उल्लेख गरेको छ :
श्रम कूटनीति अवलम्बन गर्ने
नेपाली श्रमिकको हकहित संरक्षण र सामाजिक सुरक्षाका लागि श्रम कूटनीतिलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्ने ।
विदेशस्थित संस्थासँग समन्वय
विदेशमा रहेका सेवा प्रदायक संस्था, गैरआवासीय तथा प्रवासी नेपाली सङ्घ–सङ्गठन र कम्पनीसँग समन्वय गरी कार्य गर्ने ।
वैदेशिक रोजगार परिषद्
वैदेशिक रोजगारसम्बन्धी कार्यलाई प्रभावकारी बनाउन परिषद्को स्थापना गरी कार्य गर्ने ।
भारत जाने कामदारको अभिलेखीकरण
भारतमा रोजगारीका लागि जाने कामदारलाई परिचयपत्र जारी गर्ने तथा बीमा र कल्याणकारी कोषमा आबद्ध गराउने कानुनी व्यवस्थाको कार्यान्वयन गर्ने ।
पूर्वअभिलेख र विकृति नियन्त्रण
वैदेशिक रोजगारीमा जाने व्यक्तिको पूर्वअभिलेख राख्ने तथा वैदेशिक रोजगार क्षेत्रमा देखिने विकृतिलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्ने ।
वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ दोस्रो संशोधन, २०७५ ले वैदेशिक रोजगारका सम्बन्धमा गरेका मुख्य व्यवस्था उल्लेख गर्नुहोस् ।
स्रोत सामग्रीअनुसार वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ को दोस्रो संशोधन, २०७५ सँग सम्बन्धित वैदेशिक रोजगारका प्रमुख व्यवस्थाहरू निम्नानुसार उल्लेख गरिएका छन् :
रोजगार गन्तव्य मुलुक तोक्ने
नेपाल सरकारले वैदेशिक रोजगारका लागि जान पाउने मुलुक तोक्ने तथा आवश्यकताअनुसार सम्बन्धित मुलुकसँग द्विपक्षीय सम्झौता गर्ने व्यवस्था रहेको स्रोतमा उल्लेख छ ।
कामदार छनोटमा सूचना प्रकाशन
कामदार छनोट गर्दा १५ दिनको सूचना प्रकाशन गर्ने तथा निवेदकसम्बन्धी विवरण सूचना पाटीमा टाँस गर्ने व्यवस्था उल्लेख गरिएको छ ।
विशेष सुविधा
वैदेशिक रोजगारीमा जाने महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, उत्पीडित तथा दैवीप्रकोप प्रभावित क्षेत्रका व्यक्तिलाई सरकारले विशेष सुविधा प्रदान गर्न सक्ने व्यवस्था उल्लेख छ ।
व्यक्तिगत प्रक्रियाबाट वैदेशिक रोजगार
विभागबाट स्वीकृति लिएर कुनै व्यक्ति व्यक्तिगत प्रक्रियाबाट वैदेशिक रोजगारीमा जान सक्ने व्यवस्था स्रोत सामग्रीमा उल्लेख गरिएको छ ।
उजुरी गर्न सकिने
सम्झौताबमोजिम रोजगार नपाएका वा समस्या भोगेका कामदारले विद्युतीय माध्यमबाट वा सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्न सक्ने व्यवस्था उल्लेख गरिएको छ ।
श्रम स्वीकृति
विदेशमा रहेका कामदारले सम्बन्धित मुलुकमा रहेको नेपाली कूटनीतिक नियोगमार्फत स्रोत सामग्रीमा उल्लेख भएअनुसार श्रम स्वीकृतिसम्बन्धी सेवा लिन सक्ने व्यवस्था रहेको छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.