सामान्य अर्थमा अर्थतन्त्र भन्नाले कुनै देश वा समाजको आर्थिक प्रणाली वा अर्थव्यवस्थालाई बुझिन्छ । उत्पादन, उपभोग, विनिमय, वितरण तथा राजस्वसम्बन्धी अन्तरसम्बन्धित क्रियाकलापहरूको समष्टिगत संरचना नै अर्थतन्त्र हो ।

यसको मुख्य उद्देश्य उपलब्ध तथा सीमित साधन–स्रोतको उचित वितरण र सदुपयोग गरी मानवीय आवश्यकता पूरा गर्नु हो । विभिन्न देशले आफ्नो आर्थिक अवस्था, सामाजिक आवश्यकता तथा विकासको उद्देश्यअनुसार फरक–फरक आर्थिक प्रणाली अवलम्बन गरेका हुन्छन् ।

सामान्य अर्थमा कुनै व्यक्ति, समाज वा देशको अवस्था, चरित्र, संरचना वा विशेषतामा आउने सकारात्मक परिवर्तनलाई विकास भनिन्छ ।

विकास केवल आर्थिक वृद्धि मात्र होइन । यसमा आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक, भौतिक तथा मनोवैज्ञानिक क्षेत्रमा हुने सकारात्मक र गुणात्मक परिवर्तनसमेत समावेश हुन्छन् ।

आर्थिक विकासका प्रमुख सूचकहरू निम्नानुसार छन् :

नेपालको आर्थिक विकासका प्रमुख अवरोधहरू निम्नानुसार छन् :

स्रोत सामग्रीमा अर्थव्यवस्थाका तीन प्रकारका रूपमा पुँजीवादी, समाजवादी र साम्यवादी अर्थव्यवस्था उल्लेख गरिएको छ । तिनलाई सरल रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ :

कुनै मुलुकको अर्थव्यवस्थामा हुने सकारात्मक, गुणात्मक तथा परिमाणात्मक परिवर्तनको प्रक्रियालाई आर्थिक विकास भनिन्छ ।

आर्थिक विकासमा उत्पादन र प्रतिव्यक्ति आयको वृद्धि मात्र नभई शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, सरसफाइ, पूर्वाधार र सामाजिक कल्याणमा हुने सुधारसमेत समावेश हुन्छ ।

आर्थिक विकासका प्रमुख सूचकहरू :

नेपालको आर्थिक अवस्थालाई उत्पादनका क्षेत्र, कुल गार्हस्थ्य उत्पादन, राष्ट्रिय आय, प्रतिव्यक्ति आय, रोजगारी, व्यापार, कृषि उत्पादन, मानव विकास तथा अन्य सूचकका आधारमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

१. आर्थिक क्षेत्रको संरचना

२. योजनाबद्ध विकासको प्रयास

स्रोत सामग्रीअनुसार जहानियाँ राणा शासनको अन्त्यपछि नेपालमा योजनाबद्ध विकासको प्रयास सुरु भएसँगै आर्थिक विकासको बहस र विकास योजनाले थप महत्त्व पाउन थाले ।

३. कृषि क्षेत्रको भूमिका

कृषि नेपालको अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार रहँदै आएको छ । स्रोत सामग्रीले कृषि क्षेत्रलाई रोजगारी, उत्पादन तथा राष्ट्रिय आयसँग जोडेको छ । त्यसैले कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण र उत्पादकत्व वृद्धि आर्थिक विकासका लागि आवश्यक मानिन्छ ।

४. नेपालको आर्थिक विकासका प्रमुख सूचक