पाठ ७
सदाचार र सामाजिक जवाफदेही
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
सदाचार भनेको के हो ? सदाचार हुँदा हुने फाइदाहरूको सूची तयार पार्नुहोस् ।
सदाचार भन्नाले त्यस्ता नैतिक सिद्धान्तहरूको समष्टि बुझिन्छ जसले व्यक्तिको व्यवहार, क्रियाकलाप तथा चालचलनलाई सञ्चालन र निर्देशन गर्छ । सामान्य अर्थमा असल आचरण, राम्रो व्यवहार र नैतिक जीवनशैलीलाई सदाचार भनिन्छ ।
सदाचारले परिवार, समाज, राष्ट्र तथा विश्व परिवेशमा शान्ति, सहकार्य, विकास र सुशासनको वातावरण सिर्जना गर्न सहयोग गर्छ ।
सदाचार हुँदा हुने प्रमुख फाइदाहरू :
आत्मनियन्त्रण र उत्प्रेरणा बढ्छ
सदाचारले व्यक्तिमा आत्मअनुशासन, आत्मनियन्त्रण तथा सकारात्मक उत्प्रेरणाको विकास गर्छ ।
सार्वजनिक सेवा निष्पक्ष बन्छ
सार्वजनिक सेवालाई राजनीतिक प्रभावबाट तटस्थ, निष्पक्ष तथा पारदर्शी बनाउन सहयोग पुग्छ ।
भ्रष्टाचार र अधिकार दुरुपयोग घट्छ
सार्वजनिक प्रशासनमा हुने ढिलासुस्ती, लापरवाही, भ्रष्टाचार तथा अधिकारको दुरुपयोगलाई निरुत्साहित गर्छ ।
नागरिकको विश्वास बढ्छ
सेवाग्राहीको सरकार तथा सार्वजनिक सेवाप्रतिको विश्वास अभिवृद्धि हुन्छ ।
सरकारी काम छिटो र प्रभावकारी हुन्छ
सरकारी कामकारबाहीलाई छिटो, छरितो तथा जिम्मेवार रूपमा सञ्चालन गर्न सहयोग पुग्छ ।
अभिलेखको गोपनीयता कायम हुन्छ
महत्त्वपूर्ण सरकारी कागजात तथा अभिलेखको गोपनीयता र संरक्षणमा सहयोग पुग्छ ।
सेवा र विकास निर्माण प्रभावकारी हुन्छ
सरकारी सेवा–सुविधा तथा विकास निर्माण कार्यलाई व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्छ ।
सुशासन कायम हुन्छ
पारदर्शिता, जवाफदेहिता, निष्पक्षता र जिम्मेवारी बढ्ने भएकाले सुशासन कायम गर्न सहयोग पुग्छ ।
सार्वजनिक पदमा बसेको व्यक्ति सदाचारी भएन भने के–के समस्या आइपर्न सक्छन् ? बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस् ।
सार्वजनिक पदमा बसेको व्यक्ति सदाचारी नभएमा सार्वजनिक सेवा, प्रशासन, विकास तथा नागरिक विश्वासमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ । प्रमुख समस्याहरू निम्नानुसार छन् :
सुलभ सेवा प्राप्त नहुने
नागरिकले आवश्यक सरकारी तथा सार्वजनिक सेवा सहज र समयमै प्राप्त गर्न नसक्ने अवस्था आउन सक्छ ।
राष्ट्र निर्माणमा अवरोध
विकास निर्माण तथा राष्ट्र निर्माणका विभिन्न क्षेत्रमा अवरोध सिर्जना हुन सक्छ ।
राष्ट्रिय सम्पत्तिको दुरुपयोग
सार्वजनिक स्रोतसाधन तथा राष्ट्रिय सम्पत्तिको अनुचित प्रयोग वा दुरुपयोग हुन सक्छ ।
काममा ढिलासुस्ती
सार्वजनिक काम समयमा सम्पन्न नहुँदा सेवाग्राहीले अनावश्यक दुःख तथा झन्झट बेहोर्नुपर्छ ।
जनविश्वास कमजोर हुन्छ
सार्वजनिक पदाधिकारीप्रति नागरिकको विश्वास घट्न सक्छ र शासन व्यवस्थाप्रति असन्तुष्टि बढ्न सक्छ ।
भ्रष्टाचारको जोखिम बढ्छ
सदाचारको अभावले अधिकारको दुरुपयोग, अनियमितता र भ्रष्टाचार बढ्ने सम्भावना रहन्छ ।
सामाजिक जवाफदेहीको अवधारणा कसरी विकास हुँदै आएको छ ? उल्लेख गर्नुहोस् ।
स्रोत सामग्रीअनुसार जवाफदेहिताको अवधारणा सुरुमा आर्थिक हिसाबकिताब र लेखाजोखासँग सम्बन्धित थियो । पछि यसको क्षेत्र विस्तार हुँदै सार्वजनिक संस्था, पदाधिकारी, कार्यसम्पादन, नैतिक आचरण र नागरिक सहभागितासम्म पुगेको देखिन्छ ।
हिसाबकिताबबाट प्रारम्भ
स्रोत सामग्रीमा ल्याटिन शब्द “to count” अर्थात् “गन्नु” बाट account अर्थात् “हिसाब” शब्द विकास भएको उल्लेख गरिएको छ । पछि हिसाब वा लेखाजोखासँग सम्बन्धित विषयलाई accountability अर्थात् जवाफदेही भन्न थालियो ।
राजकीय सम्पत्तिको हिसाब
स्रोतमा जवाफदेहीको प्रारम्भिक प्रयोग बेलायतका राजा विलियम प्रथमको शासनकालसँग जोडिएको छ । सम्पत्तिको संरक्षणका लागि हिसाब राख्न लेखापाल नियुक्त गरिन्थ्यो र उनीहरूले समय–समयमा राजालाई विवरण प्रस्तुत गर्नुपर्थ्यो ।
शासनको लेखाजोखासम्म विस्तार
विस्तारै हिसाबकिताब गर्ने कार्य सम्पत्ति र करको अभिलेखमा मात्र सीमित नरही शासनका राम्रा तथा नराम्रा पक्षको मूल्याङ्कनसँग पनि जोडिन थाल्यो ।
संसदीय निगरानीको विकास
पछि राज्यका स्रोत, साधन र शक्तिको प्रयोग संसदीय अनुमोदनका आधारमा भएको छ वा छैन भन्ने विषयमा परीक्षण तथा लेखाजोखा गर्ने अभ्यास विकास हुँदै गयो ।
आधुनिक जवाफदेहिताको विस्तार
आर्थिक प्रशासन र वित्तीय जवाफदेहितामा सीमित रहेको अवधारणा पछि सार्वजनिक संस्था तथा त्यहाँ कार्यरत अधिकारीहरूको कार्यसम्पादन, नतिजा, नैतिक आचरण, सदाचार र जिम्मेवारीसँग पनि जोडिन थाल्यो ।
सामाजिक जवाफदेही
आधुनिक लोकतन्त्रमा निर्वाचित, मनोनीत तथा नियुक्त पदाधिकारीहरूसँग प्रत्यक्ष जवाफदेहिताको माग बढ्दै गयो । यस प्रक्रियामा नागरिक र सरोकारवालाको सहभागिता आवश्यक मानिन थाल्यो ।
सेवाग्राही तथा सरोकारवालाले आफ्नो सरकार र सार्वजनिक निकायका कामका विषयमा प्रश्न उठाउन, जानकारी माग्न र आश्वस्त हुन चाहन्छन् । यही कारणले सार्वजनिक जवाफदेहिताको अवधारणा सामाजिक जवाफदेहीतर्फ विस्तार भएको पाइन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.