पाठ २
नेपालमा सहरीकरण
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
नेपालको सहरीकरणका मापदण्डको सूची बनाउनुहोस् ।
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले संविधानबमोजिम स्थापना भएका नगरपालिका, उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकालाई नगरपालिकाअन्तर्गत समेटेको छ । विभिन्न समयमा जारी भएका ऐन, नियमावली तथा कार्यविधिले नगरपालिका निर्धारणका लागि विभिन्न मापदण्ड तोक्दै आएका छन् ।
स्रोत सामग्रीअनुसार भौगोलिक अवस्थाका आधारमा फरक–फरक हुन सक्ने प्रमुख मापदण्डहरू निम्नानुसार छन् :
जनसङ्ख्याको आकार
कुनै क्षेत्रलाई नगरपालिका वा सहरी क्षेत्रका रूपमा विकास वा वर्गीकरण गर्दा त्यहाँको जनसङ्ख्याको आकारलाई महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ ।
पूर्वाधार विकास
सडक, यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार तथा अन्य आवश्यक भौतिक पूर्वाधारको विकास सहरीकरणको महत्त्वपूर्ण मापदण्ड हो ।
वार्षिक आम्दानी
सम्बन्धित स्थानीय तहको वार्षिक आम्दानी तथा आर्थिक क्षमता पनि नगरपालिका निर्धारणका आधारमध्ये एक हो ।
ध्यान दिनुपर्ने कुरा
नगरपालिका निर्धारणका मापदण्ड भौगोलिक अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छन् । स्रोत सामग्रीमा मुख्य रूपमा जनसङ्ख्या, पूर्वाधार विकास र वार्षिक आम्दानीलाई आधार मानिएको छ ।
नेपालमा सहरीकरणको प्रवृत्ति उल्लेख गर्नुहोस् ।
नेपालमा सहरीकरणको विकास क्रमिक रूपमा भएको पाइन्छ । प्रारम्भिक समयमा बस्तीहरू पातला र छरिएर रहेका थिए । व्यापारिक मार्ग, प्रशासनिक केन्द्र, कृषि अर्थतन्त्र, यातायात, बसाइँसराइ तथा पूर्वाधार विकाससँगै सहरीकरण विस्तार हुँदै गएको छ ।
छरिएका बस्ती र प्रारम्भिक सहर
प्राचीनकालमा नेपालका बस्तीहरू ज्यादै पातला र छरिएर रहेका थिए । धेरै स्थानमा सहरको विकास भएको थिएन ।
नेपालको सहरी विकासको प्रारम्भ काठमाडौँबाट भएको मानिन्छ । काठमाडौँ उपत्यका तिब्बतसँगको व्यापारिक मार्गमा रहेकाले व्यापारिक तथा सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा विकास भयो ।
गढ, किल्ला र कोटबाट व्यापारिक केन्द्र
काठमाडौँ उपत्यकाबाहिरका पहाडी क्षेत्रमा गढ, किल्ला र कोटजस्ता केन्द्रहरूले विस्तारै ठूलो रूप लिँदै व्यापारिक तथा प्रशासनिक केन्द्रको रूप लिन थाले ।
नेपाल एकीकरणपछि गौडा तथा खलङ्गाजस्ता प्रशासनिक केन्द्रहरू पनि कालान्तरमा सहरी केन्द्रमा परिवर्तन हुँदै गए ।
खाद्यान्न बचत र गैरकृषि व्यवसाय
नेपालको सहरीकरणको प्रारम्भिक जग कृषि अर्थतन्त्र तथा खाद्यान्न बचतमा बसेको देखिन्छ । गैरकृषि व्यवसाय, श्रम विभाजन, सैनिक तथा प्रशासनिक सेवाको विस्तारले पनि सहरको विकासमा योगदान पुर्यायो ।
नाका र गौडामा सहरको विकास
प्रारम्भिक सहरहरू सुरक्षाका दृष्टिले डाँडा, आवतजावतका बाटा तथा व्यापारिक गौडामा बसेका देखिन्छन् । चतरा, भीमफेदी, गाईघाट, बटौली र कोइलावासजस्ता स्थान व्यापारिक मार्गसँग सम्बन्धित प्रारम्भिक सहरी केन्द्रका उदाहरण हुन् ।
तराईका सहरहरूको विस्तार
भारतीय रेलमार्ग नेपालको सीमासम्म विस्तार भएपछि विराटनगर, जनकपुर, वीरगञ्ज, भैरहवा, नेपालगञ्ज र धनगढीजस्ता स्थानमा बस्तीको आकार बढ्दै सहरी विकास तीव्र हुन थाल्यो ।
यी सहरहरू नेपाल र भारतबीचको व्यापार तथा परिवहनका महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा विकास हुँदै गए ।
चुरे तथा महाभारत क्षेत्रका नयाँ केन्द्र
तराईका व्यापारिक केन्द्रबाट पहाडतर्फ विस्तार भएका यातायात मार्गले चुरे तथा महाभारत शृङ्खलाको फेदीमा धरानलगायतका सहरी केन्द्रको विकासमा सहयोग पुर्यायो ।
औलो उन्मूलन र बसाइँसराइ
औलो उन्मूलनपछि पहाडबाट तराईतर्फ बसाइँसराइ बढ्यो । यसले तराई क्षेत्रको जनसङ्ख्या वृद्धि गर्नुका साथै सहरीकरणको प्रक्रियालाई तीव्र बनायो ।
प्रारम्भमा पूर्वी तराईमा सहरीकरण बढी देखियो र पछि क्रमशः चितवन, लुम्बिनी तथा पश्चिमी क्षेत्रमा विस्तार हुँदै गयो ।
पूर्व–पश्चिम राजमार्ग र नयाँ सहर
पूर्व–पश्चिम राजमार्ग निर्माण भएपछि नेपालको सहरीकरणमा नयाँ आयाम थपियो । राजमार्गसँग उत्तर–दक्षिण यातायात मार्ग जोडिने सङ्गमस्थलमा नयाँ सहरी केन्द्र विकास हुन थाले ।
काँकडभिट्टा, बिर्तामोड, दमक, इटहरी, बुटवल तथा अत्तरियाजस्ता सहर राजमार्गसँगै विस्तार हुँदै गए ।
हवाई सेवा र सदरमुकाम
हिमाली क्षेत्रमा हवाई यातायातसँग जोडिएका स्थान तथा जिल्ला सदरमुकामहरूमा साना सहरी केन्द्रको विकास भएको छ । केही स्थानमा सदरमुकाम स्थानान्तरणसँगै नयाँ सहरको विकास भएको पाइन्छ ।
नेपालमा सहरीकरण बढाउने प्रमुख आधारहरू
यातायातको पूर्वाधार विकासले सहरीकरणमा ल्याएको परिवर्तनको सङ्क्षिप्त टिप्पणी गर्नुहोस् ।
मानिसका आवश्यकताहरू दिनानुदिन बढ्दै जान्छन् । ती आवश्यकता पूरा गर्न यातायातको विकास महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यातायातले लामो दूरीको आवतजावतलाई सहज, सरल र छिटो बनाउनुका साथै मानिस, वस्तु र सेवाको आवागमन बढाउँछ ।
यातायात सञ्जाल तथा पूर्वाधारको विकाससँगै सडक आसपास बस्ती विस्तार, व्यापार–व्यवसाय, रोजगारी र सेवा–सुविधाको विकास हुने भएकाले सहरीकरणको प्रक्रिया पनि तीव्र हुन्छ ।
आवतजावत सहज हुन्छ
यातायातको विकासले विभिन्न स्थानबीचको दूरीलाई व्यावहारिक रूपमा छोटो बनाउँछ र आवागमन सहज हुन्छ ।
सडक आसपास बस्ती बढ्छ
राजमार्ग तथा प्रमुख सडक आसपास मानिसको बसोबास बढ्दै जाँदा बस्ती बाक्लो बन्दै सहरी स्वरूप लिन थाल्छ ।
व्यापार–व्यवसाय विस्तार हुन्छ
यातायात पहुँच भएका स्थानमा वस्तुको ढुवानी र बजार विस्तार हुने भएकाले व्यापार तथा व्यवसाय मौलाउँछ ।
रोजगारी सिर्जना हुन्छ
यातायात, व्यापार, सेवा तथा निर्माण क्षेत्रको विस्तारले नयाँ रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्छ ।
सेवा–सुविधाको माग बढ्छ
बस्ती र जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा शिक्षा, स्वास्थ्य, बजार, खानेपानी तथा अन्य आधारभूत सेवाको माग बढ्छ ।
उदाहरण : पूर्व–पश्चिम राजमार्ग
पूर्व–पश्चिम राजमार्ग निर्माणपछि सडक र उत्तर–दक्षिण यातायात मार्गका सङ्गमस्थलमा नयाँ सहर विकास भए । काँकडभिट्टा, बिर्तामोड, दमक, इटहरी, लहान, हेटौँडा, भरतपुर, बुटवल, कोहलपुर र अत्तरियाजस्ता सहरहरूको विस्तार यातायात पूर्वाधारसँग जोडिएको देखिन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.