पाठ १
सहरीकरणको अवधारणा
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
सहरको परिभाषा दिनुहोस् ।
सामान्यतः सहर भनेको व्यापारिक तथा बजार केन्द्र हो । सहर अङ्ग्रेजी शब्द City को नेपाली रूपान्तरण हो । यो शब्द ल्याटिन भाषाको Civitas शब्दबाट व्युत्पत्ति भएको हो, जसको शाब्दिक अर्थ नागरिकहरूको समुदाय भन्ने हुन्छ ।
सहरमा बसोबास गर्ने मानिसहरू मुख्य रूपमा गैरकृषि कार्यमा संलग्न हुन्छन् । सहरको उद्भव र विकास जनसङ्ख्याको आकार, व्यावसायिक विविधता, पृष्ठप्रदेशसँगको सम्बन्ध, कार्य तथा संरचनासँग जोडिएको हुन्छ ।
सहरले आफ्नो आसपास तथा पृष्ठप्रदेशका समुदायलाई विभिन्न आधारभूत सेवा–सुविधा उपलब्ध गराउँछ । यस अर्थमा सहर आर्थिक, प्रशासनिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सेवामूलक गतिविधिको केन्द्र हो ।
व्यापारिक केन्द्र
सहरमा बजार, व्यापार, व्यवसाय तथा आर्थिक गतिविधिको केन्द्रीकरण हुन्छ ।
गैरकृषि पेसाको प्रधानता
सहरी क्षेत्रमा बस्ने अधिकांश मानिस गैरकृषि पेसा तथा व्यवसायमा संलग्न हुन्छन् ।
सेवा–सुविधाको केन्द्र
शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, प्रशासन, व्यापार तथा अन्य सेवाहरूको उपलब्धता तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ ।
विविध गतिविधिको केन्द्र
सहर आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक र प्रशासनिक गतिविधिहरूको केन्द्रका रूपमा विकास भएको हुन्छ ।
सहरीकरणका विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
सहरीकरणका प्रमुख विशेषताहरू निम्नानुसार छन् :
उच्च जनसङ्ख्या र जनघनत्व
सहरी क्षेत्रमा तुलनात्मक रूपमा बढी जनसङ्ख्या तथा उच्च जनघनत्व हुन्छ ।
केन्द्रीय सेवा–सुविधा
शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन, सञ्चार र यातायातजस्ता सेवा सुविधाहरू केन्द्रित हुन्छन् ।
व्यावसायिक विविधता
व्यापार, उद्योग, सेवा, प्रशासन तथा विभिन्न गैरकृषि व्यवसायको विविधता हुन्छ ।
बसाइँसराइको आकर्षण केन्द्र
रोजगारी, शिक्षा तथा सेवा–सुविधाका कारण सहरले अन्य क्षेत्रका मानिसलाई आकर्षित गर्छ ।
उद्योग तथा कलकारखाना
उद्योग, कलकारखाना तथा उत्पादनमूलक गतिविधिको उपलब्धता बढी हुन्छ ।
गुणस्तरीय सेवा–सुविधा
विभिन्न आधुनिक तथा गुणस्तरीय सेवा–सुविधाको उपलब्धता तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ ।
उच्च आर्थिक क्रियाकलाप
व्यापार, वित्त, उद्योग र सेवामूलक क्षेत्रमा आर्थिक गतिविधि तीव्र हुन्छ ।
विश्वव्यापी सहरीकरणको प्रवृत्तिलाई व्याख्या गर्नुहोस् ।
विश्वव्यापी सहरीकरणको विकास मानव सभ्यताको विकाससँगै भएको पाइन्छ । प्रारम्भिक समयमा सहरहरू कृषि उत्पादन, व्यापार, धर्म, राज्य सञ्चालन तथा सुरक्षाका केन्द्रका रूपमा विकसित भएका थिए । समयक्रमसँगै औद्योगिकीकरण, प्रविधि, यातायात, व्यापार तथा विश्वव्यापीकरणले सहरीकरणलाई तीव्र बनाएको छ ।
प्रारम्भिक सहरहरूको विकास
टर्कीको मध्य–दक्षिण क्षेत्रमा रहेका जेरिको र क्याटल हुकजस्ता प्रोटो सहरहरू लगभग ६००० ई.पू. तिर देखापरेको उल्लेख पाइन्छ । यी मेसोपोटामियाको सभ्यताभन्दा पुराना मानिएका छन् ।
कृषिमा आधारित सहर
मेसोपोटामिया, इजिप्ट, सिन्धु घाटी तथा चीनका प्राचीन सहरहरू जलीय कृषि अर्थव्यवस्थामा आधारित थिए । ती सहर खाद्य उत्पादन, खाद्य बचत, धार्मिक गतिविधि, सैन्य शक्ति तथा राज्य सञ्चालनका केन्द्र थिए ।
धार्मिक तथा व्यापारिक केन्द्र
प्राचीन सहरहरू मन्दिर, चर्चजस्ता धार्मिक स्थल वरिपरि विकसित हुने गर्थे । तिनले सभ्यता, इतिहास र संस्कृतिलाई संयोजन गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले ।
व्यापार, हस्तकला उत्पादन तथा सेवामूलक क्षेत्रको विकाससँगै श्रम विभाजन बढ्दै गयो र समाज कृषि तथा गैरकृषि पेसामा विभाजित हुन थाल्यो । गैरकृषि व्यवसायका केन्द्रहरू क्रमशः सहरमा रूपान्तरण हुँदै गए ।
औद्योगिक क्रान्ति
अठारौँ शताब्दीको अन्त्यतिर भएको औद्योगिक क्रान्तिले आधुनिक सहरको विकासका लागि महत्त्वपूर्ण आधार तयार गर्यो ।
उत्पादनमा विशिष्टता, श्रम विभाजन, बजारीकरण, गैरकृषि व्यवसायको उन्नति तथा यातायातका साधनको विकासले सहरी क्षेत्र विस्तार हुन थाले ।
पुँजीवादी अर्थतन्त्रको प्रभाव
उन्नत पुँजीवादी अर्थतन्त्रको विकास, पुँजीको एकत्रीकरण तथा लगानीले सहरीकरणको प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न थाल्यो ।
प्रविधि र विश्वव्यापीकरण
उत्पादन प्रक्रियामा नवीन प्रविधिको प्रयोग, विश्वव्यापीकरण तथा नवउदारवादको विस्तारसँगै पुँजीको एकत्रीकरण, बहुराष्ट्रिय कम्पनीको लगानी, उत्पादन तथा बजारीकरण बढ्न थाले ।
यसको परिणामस्वरूप नयाँ–नयाँ क्षेत्रमा सहरीकरणको दर तीव्र हुँदै गएको पाइन्छ ।
सहरको संरचनामा परिवर्तन
समकालीन सहरहरूको सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक संरचनामा बसाइँसराइ, जातीय विविधता, असमानता, विविधीकरणलगायतका तत्त्वहरूले निरन्तर परिवर्तन ल्याइरहेका छन् ।
विश्वव्यापी सहरीकरणको क्रम
विश्वमा सहरीकरणलाई व्यवस्थित बनाउने उद्देश्यले अक्टोबर ३१ का दिनलाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घले विश्व सहरीकरणसम्बन्धी दिवसका रूपमा मनाउँदै आएको उल्लेख स्रोत सामग्रीमा गरिएको छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.