पाठ ६
आधुनिककाल
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
नेपाल एकीकरण अभियान पृथ्वीनारायण शाहबाट भए पनि यसलाई टुङ्गोमा पुर्याउन धेरै व्यक्तिहरूको योगदान रहेको छ । एकीकरण अभियानमा योगदान पुर्याउने व्यक्तिहरूको खोजी गरी सूची तयार पार्नुहोस् ।
नेपाल एकीकरण अभियान पृथ्वीनारायण शाहबाट सुरु भए पनि यसलाई निरन्तरता दिई टुङ्गोमा पुर्याउने कार्यमा अन्य धेरै व्यक्तिको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको थियो । तीमध्ये प्रमुख व्यक्तिहरू निम्नानुसार छन् :
राजेन्द्रलक्ष्मी
वि.सं. १८३४ मा राजा प्रतापसिंह शाहको निधन भएपछि उनका छोरा नाबालक रणबहादुर शाह नेपालका राजा बने । राजेन्द्रलक्ष्मीले राजा रणबहादुर शाहको नायबीका रूपमा शासन सञ्चालन गरिन् ।
उनले पृथ्वीनारायण शाहले सुरु गरेको नेपाल एकीकरण अभियानलाई निरन्तरता दिइन् । उनको शासनकालमा लमजुङ, तनहुँ, कास्कीलगायतका राज्यहरू नेपालमा गाभिए ।
बहादुर शाह
बहादुर शाह पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा तथा प्रतापसिंह शाहका भाइ थिए । राजेन्द्रलक्ष्मीको मृत्युपछि उनले राजा रणबहादुर शाहका नायबका रूपमा शासनसत्ता सञ्चालन गरे ।
उनको नायबीकालमा काजी दामोदर पाँडे र अमरसिंह थापा (राना) को नेतृत्वमा नेपाली फौजले वि.सं. १८४३ जेठ १० गते गुल्मी विजय गरेको उल्लेख पाइन्छ ।
त्यसैगरी वि.सं. १८४३ भदौ २६ गते चन्द्रकोट र खाँचीलाई नेपालमा एकीकरण गरियो । त्यसपछि घुरकोट, इस्मा, पर्वत, प्युठान, दाङ तथा रोल्पाको पनि एकीकरण भयो ।
नेपाली सेनाले नेपालको सीमा भेरी नदी आसपाससम्म विस्तार गर्दै जुम्ला, बझाङ र डोटीलाई पनि नेपालमा गाभ्न सफल भएको उल्लेख पाइन्छ । त्यसपछि नेपाली फौज कुमाउँतर्फ अघि बढेर अल्मोडा कब्जा गरी गढवालतर्फ अगाडि बढ्यो र श्रीनगरसमेत नेपालको नियन्त्रणमा आएको उल्लेख छ ।
भीमसेन थापा
राजा रणबहादुर शाहले भीमसेन थापालाई मुख्तियार बनाएका थिए । भीमसेन थापा नेपाललाई बलियो तथा समृद्ध राष्ट्र बनाउन चाहन्थे ।
उनको समयमा नेपालको सीमा पश्चिमतर्फ सतलज नदीसम्म विस्तार भएको उल्लेख पाइन्छ । बहादुर शाहको समयमा एकीकरण हुन बाँकी रहेका पाल्पा र सल्यानलाई पनि नेपालमा गाभिएको थियो ।
एकीकरण अभियानको विशेषता
नेपाल एकीकरण कुनै एक व्यक्तिको मात्र प्रयासबाट पूरा भएको थिएन । पृथ्वीनारायण शाहले सुरु गरेको अभियानलाई राजेन्द्रलक्ष्मी, बहादुर शाह, विभिन्न काजी तथा सेनापति र पछिल्ला शासकहरूले निरन्तरता दिएका थिए ।
नेपाल एकीकरण नभएको भए के हुन्थ्यो होला ? कल्पना गरी आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
हजारौँ वर्ष लामो इतिहास बोकेका देशहरूमध्ये नेपाल पनि एक हो । नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व कायम राख्न सफल भएकोमा हाम्रा पुर्खाहरूको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ ।
यदि नेपाल एकीकरण नभएको भए आज हामीले अनुभव गर्ने साझा नेपाली राष्ट्रिय पहिचान सायद यही रूपमा विकास हुने थिएन । बाइसे, चौबिसे, सेन तथा उपत्यकाका विभिन्न साना राज्यहरू अलग–अलग राजनीतिक एकाइका रूपमा रहिरहन सक्थे ।
साना राज्यहरूबीच निरन्तर युद्ध र राजनीतिक अस्थिरता कायम रहन सक्थ्यो ।
साझा नेपाली राष्ट्रिय पहिचान तथा राजनीतिक एकता कमजोर हुन सक्थ्यो ।
तत्कालीन दक्षिण एसियामा विस्तार भइरहेको ब्रिटिस साम्राज्यको प्रभाव वा हस्तक्षेपको जोखिम बढ्न सक्थ्यो ।
साना राज्यहरू अलग–अलग रूपमा शक्तिशाली विदेशी शक्तिको सामना गर्न कमजोर हुन सक्थे ।
आजको जस्तो एकीकृत, स्वतन्त्र र सार्वभौम नेपाल निर्माण नहुन सक्ने सम्भावना रहन्थ्यो ।
त्यसैले नेपाल एकीकरणले साना राज्यहरूलाई एउटै राजनीतिक संरचनामा आबद्ध गरी राष्ट्रिय एकता, स्वतन्त्रता र साझा पहिचान निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको मान्न सकिन्छ ।
नेपाल एकीकरणमा बहादुर शाह र राजेन्द्रलक्ष्मीको योगदानको चर्चा गर्नुहोस् ।
राजेन्द्रलक्ष्मीको योगदान
वि.सं. १८३४ मा राजा प्रतापसिंह शाहको निधन भएपछि उनका छोरा नाबालक रणबहादुर शाह नेपालका राजा बने । राजेन्द्रलक्ष्मीले रणबहादुर शाहको नायबीका रूपमा शासन सञ्चालन गरिन् ।
उनले आफ्ना ससुरा पृथ्वीनारायण शाहले सुरु गरेको नेपाल एकीकरण अभियानलाई निरन्तरता दिइन् । उनको कार्यकुशलता, साहस तथा कूटनीतिक चातुर्यले नेपाललाई चौबिसी राज्यहरूको चुनौतीबाट सुरक्षित राख्न सहयोग पुर्यायो ।
उनको शासनकालमा लमजुङ, तनहुँ र कास्कीलगायतका राज्यहरू नेपालमा गाभिएको उल्लेख पाइन्छ ।
बहादुर शाहको योगदान
बहादुर शाह पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा तथा प्रतापसिंह शाहका भाइ थिए । राजेन्द्रलक्ष्मीको मृत्युपछि उनले राजा रणबहादुर शाहका नायबका रूपमा शासन सञ्चालन गरे ।
उनको नायबीकालमा काजी दामोदर पाँडे र अमरसिंह थापा (राना) को नेतृत्वमा नेपाली फौजले गुल्मी विजय गरेको उल्लेख पाइन्छ । त्यसपछि चन्द्रकोट, खाँची, घुरकोट, इस्मा, पर्वत, प्युठान, दाङ र रोल्पालाई एकीकरण गरियो ।
नेपाली सेनाले पश्चिमतर्फ आफ्नो अभियान बढाउँदै जुम्ला, बझाङ, डोटी तथा कुमाउँतर्फ विजय अभियान सञ्चालन गर्यो । कुमाउँको राजधानी अल्मोडा कब्जा गरी गढवालको राजधानी श्रीनगरसम्म नेपाली नियन्त्रण विस्तार भएको उल्लेख पाइन्छ ।
बहादुर शाहको नायबीमा एकीकरण अभियान तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेका बेला नेपाल र चीनबीच युद्ध भएपछि केही समय अभियान प्रभावित भयो । पछि राजा रणबहादुर शाह र बहादुर शाहबीच मनमुटाव बढ्दै गएपछि रणबहादुर शाहले बहादुर शाहलाई जेल हाले ।
| आधार | राजेन्द्रलक्ष्मी | बहादुर शाह |
|---|---|---|
| भूमिका | रणबहादुर शाहकी नायब | रणबहादुर शाहका नायब |
| मुख्य योगदान | पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानलाई निरन्तरता दिइन् । | पश्चिमतर्फ एकीकरण अभियानलाई तीव्र रूपमा विस्तार गरे । |
| प्रमुख क्षेत्र | लमजुङ, तनहुँ, कास्की आदि | गुल्मी, चन्द्रकोट, खाँची, घुरकोट, इस्मा, पर्वत, प्युठान, दाङ, रोल्पा, जुम्ला, बझाङ, डोटी, कुमाउँ आदि |
| विशेषता | साहस, कार्यकुशलता र कूटनीतिक चातुर्य | तीव्र सैन्य अभियान र राज्य विस्तार |
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.