पाठ ८
आधुनिककालको अर्थतन्त्र, कानुन, संस्कृति र कलाकौशल
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
नेपालमा राणाकालअघि, राणाकाल र राणाकालपछिको कानुनी अवस्थाको समीक्षा गर्नुहोस् ।
नेपालको कानुनी व्यवस्थामा समयक्रमसँगै ठूलो परिवर्तन आएको पाइन्छ । राणाकालअघि परम्परा, धर्मशास्त्र र शासकका आदेशमा आधारित न्याय प्रणाली रहेको थियो भने राणाकालमा लिखित कानुनको विकास भयो । राणाकालपछि भने संविधान, अदालत र संहितामा आधारित आधुनिक कानुनी व्यवस्थाको विकास हुँदै गयो ।
राणाकालअघि
नेपाल एकीकरणपछि अपराध गर्नेलाई मृत्युदण्ड, अङ्गभङ्ग तथा जेल सजाय दिने व्यवस्था रहेको उल्लेख पाइन्छ ।
बहादुर शाहले कानुनी गुरु, पुरोहित, धर्माधिकारी, धर्मशास्त्र पढेका पण्डित, भारदार, भलाद्मी तथा महाजन राखी धर्मशास्त्र, देश, काल र परिस्थितिअनुसार न्याय सम्पादन गर्ने व्यवस्था गर्न आदेश दिएका थिए ।
न्याय सम्पादनका लागि आवश्यकताअनुसार विचारी नियुक्त गर्ने व्यवस्था गरिएको पनि उल्लेख पाइन्छ ।
राणाकाल
जङ्गबहादुर राणा युरोप भ्रमणबाट फर्केपछि लिखित कानुनको आवश्यकता महसुस गरी वि.सं. १९१० मा मुलुकी ऐन जारी गरिएको उल्लेख पाइन्छ ।
यसबाट देशभर एउटै प्रकारको कानुनी व्यवस्था लागू गर्ने प्रयास सुरु भएको मानिन्छ ।
राणाकालपछि
प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि वि.सं. २००७ सालमा नेपालको अन्तरिम शासन विधान जारी भयो । राज्य सञ्चालनका लागि आवश्यक विभिन्न कानुनहरू निर्माण तथा कार्यान्वयनमा ल्याइए ।
पछि सर्वोच्च अदालतको स्थापना भयो । पञ्चायतकालमा जिल्ला तथा अञ्चल अदालतहरूको व्यवस्था विस्तार हुँदै गयो ।
वि.सं. २०२० मा राजा महेन्द्रको शासनकालमा नयाँ मुलुकी ऐन जारी गरियो । त्यसपछि समयानुकूल कानुनी सुधार हुँदै जाँदा वि.सं. २०७५ भदौ १ गतेदेखि लागू हुने गरी मुलुकी देवानी संहिता तथा मुलुकी अपराध संहितालगायत नयाँ कानुनी व्यवस्थाहरू कार्यान्वयनमा आए ।
| काल | कानुनी अवस्थाको मुख्य विशेषता |
|---|---|
| राणाकालअघि | धर्मशास्त्र, परम्परा, शासकीय आदेश तथा तत्कालीन परिस्थितिका आधारमा न्याय सम्पादन |
| राणाकाल | लिखित कानुनको विकास र वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐन |
| राणाकालपछि | संविधान, स्वतन्त्र अदालत, नयाँ ऐन तथा आधुनिक संहितामा आधारित कानुनी व्यवस्था |
आधुनिक कानुनी व्यवस्थाको उपलब्धि
पछिल्लो समय नेपालको संविधान देशको प्रमुख कानुनी दस्तावेजका रूपमा रहेको छ । यसले नेपालको राजनीतिक, कानुनी, आर्थिक तथा सामाजिक व्यवस्थालाई मार्गदर्शन गर्छ ।
नेपाली संस्कृतिमा आएको बदलाव र यसको सुधारका लागि भएका प्रयासहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
नेपालमा प्राचीनकालदेखि नै विभिन्न धर्म, संस्कार र सांस्कृतिक परम्पराहरूको विकास भएको पाइन्छ । समयक्रमसँगै नेपाली संस्कृतिमा विभिन्न परिवर्तन आए र समाजमा रहेका कुरीति तथा विकृति हटाउन कानुनी तथा सामाजिक प्रयासहरू पनि गरिए ।
धार्मिक स्वरूपमा परिवर्तन
शाहकालमा नेपाल हिन्दू धर्म र आर्य संस्कृतिको प्रभावमा रहेको थियो । मध्यकालमा बनेका विभिन्न मठमन्दिरको निर्माण तथा जीर्णोद्धार गरियो । नेपाल लामो समयसम्म हिन्दू अधिराज्यका रूपमा परिचित रह्यो ।
धर्मनिरपेक्षताको स्थापना
वि.सं. २०६३ जेठ ४ गतेको प्रतिनिधिसभाको घोषणापछि नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्यका रूपमा स्थापित गर्ने राजनीतिक परिवर्तन भयो ।
सामाजिक कुरीतिविरुद्ध सुधार
जातीय भेदभाव, छुवाछूत, बोक्सीप्रथा, सतीप्रथा, दासप्रथाजस्ता अमानवीय तथा विभेदकारी प्रथाहरू हटाउने दिशामा विभिन्न समयमा कानुनी र सामाजिक सुधारका प्रयास भए ।
सती तथा दासप्रथाको अन्त्य
सतीप्रथा र मानिसलाई किनबेच गरी बिनापारिश्रमिक काममा लगाउने दासप्रथाजस्ता अमानवीय प्रथाहरू अन्त्य गरिए ।
सामाजिक व्यवहार सुधार
सामाजिक व्यवहार सुधार ऐन, २०३३ ले विवाहलगायत संस्कारमा हुने फजुल खर्च, दाइजो तथा तडकभडकजस्ता विकृति नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरेको थियो ।
मौलिक संस्कृतिको संरक्षण
नेपालका विभिन्न जाति, धर्म र क्षेत्रअनुसार प्रचलित चाडपर्व, जात्रा, नाचगान, भेषभूषा तथा संस्कारलाई समयअनुसार परिवर्तनसहित निरन्तरता दिइएको छ ।
“नेपाली कलामा परिवर्तन” शीर्षकमा एक लेख तयार पार्नुहोस् ।
नेपाली कलामा परिवर्तन
नेपाल कला र संस्कृतिको दृष्टिले समृद्ध देश हो । यहाँ परम्परागत वास्तुकला, मूर्तिकला, चित्रकला तथा सङ्गीतकलाको लामो इतिहास रहेको छ । समयक्रमसँगै राजनीतिक, सामाजिक तथा बाह्य प्रभावका कारण नेपाली कलामा विभिन्न परिवर्तन आएका छन् ।
नेपालको आधुनिककालको प्रारम्भमा पनि परम्परागत वास्तुकलाले निरन्तरता पाएको थियो । पृथ्वीनारायण शाहले हनुमानढोका तथा नुवाकोटका दरबार नेपाली परम्परागत शैलीमा निर्माण गराएको उल्लेख पाइन्छ ।
राणाकालमा भने नेपाली कलामा युरोपेली वास्तुकला तथा भारतीय सङ्गीतकलाको प्रभाव बढ्यो । राणाहरूले निर्माण गरेका सिंहदरबारलगायत विभिन्न दरबारहरूमा युरोपेली वास्तुशैलीको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ ।
राणाकालीन दरबारहरूमा मैथिली, हिन्दी तथा उर्दू सङ्गीतका साथै नृत्य र नाटकको अभ्यास हुने गरेको उल्लेख पाइन्छ । यसबाट विदेशी कलाशैली नेपाली दरबारी संस्कृतिमा प्रवेश गरेको देखिन्छ ।
परम्परागत कला
नेपाली मौलिक वास्तुकला, मूर्तिकला, चित्रकला र सङ्गीतले लामो समयसम्म निरन्तरता पाए ।
राणाकालीन प्रभाव
युरोपेली वास्तुकला र भारतीय सङ्गीत तथा नृत्यको प्रभाव बढ्यो ।
रेडियो नेपालको योगदान
वि.सं. २००७ सालमा रेडियो नेपालको सुरुवातपछि नेपाली गीत, सङ्गीत तथा कलाकारलाई नयाँ माध्यम प्राप्त भयो ।
संस्थागत संरक्षण
नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठान तथा सांस्कृतिक संस्थानजस्ता संस्थाले भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको संरक्षणमा योगदान दिए ।
विश्वव्यापीकरणको प्रभाव
आधुनिक चित्रकला, सङ्गीत, मूर्तिकला तथा वास्तुकलामा विश्वका विभिन्न शैलीको प्रभाव बढ्दै गएको छ ।
मौलिक कलाको चुनौती
विदेशी तथा आधुनिक शैलीको अत्यधिक प्रभावका कारण नेपाली मौलिक कला र संस्कृतिको संरक्षण चुनौतीपूर्ण बनेको छ ।
वि.सं. २००७ सालमा रेडियो नेपालको सुरुवात भएपछि नेपाली गीतसङ्गीतले व्यापक प्रचारको अवसर पायो । पञ्चायतकालमा स्थापना भएका नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठान र सांस्कृतिक संस्थानले नेपाली भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको संरक्षण तथा संवर्धनमा योगदान दिए ।
पछिल्लो चरणमा विश्वव्यापीकरणको प्रभावले आधुनिक चित्रकला, सङ्गीतकला, मूर्तिकला र वास्तुकलाको अभ्यास तीव्र रूपमा बढेको छ । यसले नेपाली कलालाई नयाँ अवसर दिएको भए पनि मौलिक कलाको अस्तित्व जोगाउने चुनौतीसमेत थपेको छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.