जीवनोपयोगी सिप
सिर्जनात्मक चिन्तन
पाठ परिचय
यस पाठमा सिर्जनात्मक चिन्तन को अवधारणा, यसका विशेषता, सिर्जनात्मक चिन्तन प्रक्रियाका चरण तथा यसको अभ्यासबाट हुने फाइदाका बारेमा अध्ययन गरिन्छ ।
कुनै समस्या वा परिस्थितिलाई परम्परागत सोचभन्दा फरक दृष्टिकोणबाट हेरी नयाँ, मौलिक र उपयोगी विचार तथा समाधान सिर्जना गर्ने क्षमता व्यक्तिको व्यक्तिगत, सामाजिक तथा व्यावसायिक जीवनका लागि महत्त्वपूर्ण जीवनोपयोगी सिप हो ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर दिनुहोस् :
सिर्जनात्मक चिन्तन भनेको के हो ?
कुनै परिस्थिति, विषय वा समस्यालाई परम्परागत सोचभन्दा बाहिर गएर नयाँ, मौलिक र उपयोगी विकल्पका रूपमा सोच्ने तथा त्यस्ता विचारलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने सोचाइ प्रक्रियालाई सिर्जनात्मक चिन्तन भनिन्छ ।
नयाँ र मौलिक विचार सिर्जना गरी समस्या वा परिस्थितिका प्रभावकारी विकल्प तथा समाधान खोज्ने क्षमता ।
सिर्जनात्मक चिन्तन गर्ने व्यक्तिसँग हुने कुनै दुई विशेषताहरू लेख्नुहोस् ।
सिर्जनात्मक चिन्तन गर्ने व्यक्तिमा पाइने दुई प्रमुख विशेषताहरू निम्न छन् :
जिज्ञासु स्वभाव र खुलापन
सिर्जनात्मक व्यक्ति नयाँ कुरा जान्न उत्सुक हुन्छ र फरक विचार, अनुभव तथा दृष्टिकोणलाई खुला रूपमा स्वीकार गर्न तयार हुन्छ ।
सिकाइ र सिर्जनाप्रति अभिरुचि
यस्ता व्यक्तिलाई नयाँ कुरा सिक्न, नयाँ विचार विकास गर्न तथा सिर्जना गर्न विशेष रुचि हुन्छ ।
सिर्जनात्मक चिन्तनको तयारी चरणमा के गरिन्छ ?
सिर्जनात्मक चिन्तन प्रक्रियाको तयारी चरण (Preparation) मा समस्या वा विषय पहिचान गरी त्यससँग सम्बन्धित आवश्यक सूचना, ज्ञान तथा सामग्री सङ्कलन गरिन्छ ।
यस चरणमा अनुसन्धान, छलफल तथा मस्तिष्क मन्थन (Brainstorming) जस्ता विधिको प्रयोग गरी विभिन्न सम्भावित विकल्पबारे विचार गरिन्छ र ज्ञान तथा अनुभवका आधारमा प्रारम्भिक योजना तयार पारिन्छ ।
तयारी चरणका मुख्य कार्यहरू :
समस्या वा विषय पहिचान
आवश्यक सूचना सङ्कलन
अनुसन्धान
मस्तिष्क मन्थन
प्रारम्भिक योजना निर्माण
सिर्जनात्मक चिन्तनको अभ्यास गर्दा हुने एक फाइदा लेख्नुहोस् ।
सिर्जनात्मक चिन्तनको अभ्यासले समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा वृद्धि गर्छ । यसले समस्यालाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट हेर्न र त्यसका लागि नयाँ, मौलिक तथा प्रभावकारी समाधान खोज्न सहयोग गर्छ ।
समस्या समाधान क्षमताको विकास
एउटै समस्याका विभिन्न विकल्प तथा समाधान खोज्न सक्ने क्षमता विकास हुन्छ ।
सिर्जनात्मक चिन्तनका कुनै पाँच विशेषताहरूको सूची बनाउनुहोस् ।
सिर्जनात्मक चिन्तनका प्रमुख पाँच विशेषताहरू निम्नानुसार छन् :
जिज्ञासा र खुलापन
नयाँ कुरा जान्ने इच्छा बढाउँछ र फरक विचार तथा दृष्टिकोणलाई स्वीकार गर्न प्रेरित गर्छ ।
सिकाइ र सिर्जनाप्रति अभिरुचि
नयाँ कुरा सिक्ने, प्रयोग गर्ने र सिर्जना गर्ने रुचि तथा उत्साह विकास गर्छ ।
सोचाइमा विविधता
एउटै विषय वा समस्यालाई विभिन्न कोण र दृष्टिकोणबाट हेर्ने क्षमता विकास गर्छ ।
जोखिम वहन गर्ने क्षमता
नयाँ विचार वा प्रयोग गर्दा उत्पन्न हुन सक्ने अनिश्चिततालाई स्वीकार गरी प्रयास गर्ने साहस बढाउँछ ।
नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन
पुरानो तरिकाको सट्टा नयाँ विधि, विचार तथा समाधान विकास गर्न प्रेरणा दिन्छ ।
छिटो सम्झनुहोस्
सिर्जनात्मक चिन्तन प्रक्रियाका पाँच चरणको छोटो परिचय दिनुहोस् ।
सिर्जनात्मक चिन्तन एक क्रमिक प्रक्रिया हो । प्रस्तुत पाठअनुसार यसका मुख्य पाँच चरणहरू निम्न छन् :
यस चरणमा समस्या वा विषय पहिचान गरी आवश्यक सूचना, सामग्री तथा ज्ञान सङ्कलन गरिन्छ । अनुसन्धान, मस्तिष्क मन्थन तथा विभिन्न सम्भावित विकल्पबारे विचार गरी प्रारम्भिक योजना तयार गरिन्छ ।
यस चरणमा व्यक्तिले समस्याबाट केही समय ध्यान हटाएर अन्य काममा केन्द्रित हुन सक्छ । यस अवधिमा मस्तिष्कले प्राप्त सूचना तथा विचारलाई अप्रत्यक्ष रूपमा प्रशोधन गरिरहन्छ, जसले नयाँ विचार विकसित हुन सहयोग गर्छ ।
यस चरणमा समस्यासँग सम्बन्धित नयाँ विचार वा समाधान अचानक स्पष्ट हुन सक्छ । यसलाई प्रायः “आहा !” क्षण का रूपमा बुझिन्छ ।
प्राप्त नयाँ विचार वा समाधान व्यावहारिक, उपयोगी, उपयुक्त र प्रभावकारी छ कि छैन भन्ने कुरा ज्ञान, अनुभव तथा उपलब्ध प्रमाणका आधारमा परीक्षण तथा मूल्याङ्कन गरिन्छ ।
अन्तिम चरणमा छनोट गरिएको नवीन विचारलाई आवश्यक परिमार्जन गरी अन्तिम रूप दिइन्छ । त्यसलाई व्यवहारमा लागू, परीक्षण वा अन्य व्यक्तिसमक्ष प्रस्तुत गरिन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.