जीवनोपयोगी सिप
समालोचनात्मक चिन्तन
पाठ परिचय
यस पाठमा समालोचनात्मक चिन्तन को अर्थ, यसअन्तर्गत प्रयोग हुने विभिन्न सिप तथा यसको महत्त्वका बारेमा अध्ययन गरिन्छ । कुनै विषय, घटना, समस्या वा विचारलाई प्रमाण, तथ्य र तर्कका आधारमा विश्लेषण गरी त्यसका सबल तथा कमजोर पक्ष पहिचान गर्ने क्षमता समालोचनात्मक चिन्तनसँग सम्बन्धित हुन्छ ।
समालोचनात्मक चिन्तनले व्यक्तिलाई निष्पक्ष रूपमा सोच्न, विभिन्न विकल्पको विश्लेषण गर्न, उचित निष्कर्षमा पुग्न तथा आफ्नै सोच र व्यवहारको समीक्षा गर्न सहयोग गर्छ ।
अभ्यास
तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
समालोचनात्मक चिन्तन भनेको के हो ?
‘समालोचना’ शब्द ‘सम्’ र ‘आलोचना’ मिलेर बनेको हो । यसको अर्थ कुनै विषयवस्तु वा कुराको राम्रो तथा कमजोर पक्षलाई निष्पक्ष रूपमा मूल्याङ्कन गर्नु हो ।
विभिन्न विचार, तथ्य र प्रमाणबीचको तार्किक सम्बन्ध बुझेर स्पष्ट, निष्पक्ष तथा तर्कसङ्गत रूपमा सोच्न सक्ने क्षमतालाई समालोचनात्मक चिन्तन (Critical Thinking) भनिन्छ ।
तथ्य, प्रमाण र तर्कका आधारमा कुनै विषयको विश्लेषण, मूल्याङ्कन तथा उचित निष्कर्ष निकाल्ने सोचाइ प्रक्रिया ।
समालोचनात्मक चिन्तनअन्तर्गतका सिपहरूमध्ये तपाईंलाई कुन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण लाग्छ ? एक कारण दिनुहोस् ।
समालोचनात्मक चिन्तनअन्तर्गतका सिपहरूमध्ये मलाई विश्लेषण सिप (Analysis Skill) सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण लाग्छ ।
किनभने कुनै घटना, समस्या वा मुद्दासँग सम्बन्धित सूचना तथा तथ्य सङ्कलन गर्ने, तिनलाई केलाउने, तुलना गर्ने तथा सम्भावित प्रभाव र परिणामबारे विचार गर्ने काम विश्लेषण सिपअन्तर्गत पर्छ ।
सूचना सङ्कलन
तथ्य केलाउने
विकल्प तुलना गर्ने
नतिजा विचार गर्ने
उदाहरण
कक्षा १० पछि कुन विषय अध्ययन गर्ने भन्ने निर्णय गर्दा उपलब्ध विषय, आफ्नो रुचि, क्षमता, भविष्यका अवसर तथा सम्भावित चुनौतीबारे सूचना सङ्कलन गरी विश्लेषण गर्दा उचित निर्णय लिन सजिलो हुन्छ ।
आत्मआलोचनालाई परिभाषित गर्नुहोस् ।
आफ्ना काम, व्यवहार, विचार तथा निर्णयमा रहेका सबल र कमजोर पक्षलाई निष्पक्ष रूपमा समीक्षा गर्ने, कमजोरी स्वीकार गर्ने र सुधारका लागि प्रतिबद्ध हुने प्रक्रियालाई आत्मआलोचना भनिन्छ ।
आफ्नै काम र व्यवहारको निष्पक्ष समीक्षा गरी गल्ती तथा कमजोरी पहिचान गरेर सुधार गर्ने प्रक्रिया ।
आत्मआलोचना र स्वरूपान्तरणबीच के सम्बन्ध छ ? छोटकरीमा लेख्नुहोस् ।
आत्मआलोचना र स्वरूपान्तरणबीच घनिष्ठ सम्बन्ध छ । आत्मआलोचनाले आफ्ना कमी–कमजोरी पहिचान गराउँछ भने स्वरूपान्तरणले ती कमजोरी सुधार गरी विचार, व्यवहार र कार्यशैलीमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने प्रक्रिया जनाउँछ ।
यस अर्थमा आत्मआलोचना सुधारको पहिलो चरण हो भने स्वरूपान्तरण त्यसबाट उत्पन्न हुने सकारात्मक परिवर्तन हो ।
आत्मआलोचना
आफ्नो कमजोरी पहिचान र स्वीकार
सुधारको प्रयास
गल्ती सच्याउन व्यवहारिक कदम
स्वरूपान्तरण
विचार र व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन
समालोचनात्मक चिन्तनको महत्त्वलाई पाँच बुँदामा लेख्नुहोस् ।
समालोचनात्मक चिन्तनका प्रमुख पाँच महत्त्व निम्नानुसार छन् :
तार्किक निष्कर्षमा पुग्न सहयोग गर्छ
कुनै समस्या वा मुद्दालाई तथ्य र तर्कका आधारमा विश्लेषण गरी उचित निष्कर्ष निकाल्न मद्दत गर्छ ।
निष्पक्ष निर्णय गर्न सहयोग गर्छ
व्यक्तिगत पक्षधरता, पूर्वाग्रह तथा भावनात्मक प्रभावबाट टाढा रही उचित निर्णय लिन सघाउँछ ।
सान्दर्भिक तथ्य छुट्याउन सक्षम बनाउँछ
आवश्यक तथ्य, प्रमाण र अनुभवलाई असान्दर्भिक वा कमजोर सूचनाबाट छुट्याउन सहयोग गर्छ ।
सही व्याख्या र प्रयोग गर्न सिकाउँछ
परिस्थिति र सन्दर्भअनुसार सिद्धान्त, परिभाषा, नियम तथा अवधारणालाई उचित रूपमा बुझ्न र प्रयोग गर्न मद्दत गर्छ ।
प्रमाणको आवश्यकता पहिचान गर्न सिकाउँछ
कुन निष्कर्ष पर्याप्त प्रमाणमा आधारित छ र कुन विषयमा थप तथ्य वा प्रमाण आवश्यक छ भन्ने छुट्याउन सक्षम बनाउँछ ।
समालोचनात्मक चिन्तनमा प्रयोग हुने सिपहरूको सूची बनाउनुहोस् ।
समालोचनात्मक चिन्तनमा प्रयोग हुने प्रमुख सिपहरू निम्न छन् :
विश्लेषण सिप
Analysis Skillसूचना तथा तथ्य सङ्कलन, तुलना र विश्लेषण गरी त्यसको प्रभाव तथा अर्थ बुझ्ने क्षमता ।
अर्थ निर्माण सिप
Interpretation Skillउपलब्ध तथ्य तथा सूचनाबाट उचित र तार्किक अर्थ निकाल्ने क्षमता ।
निष्कर्ष अनुमान गर्ने सिप
Inference Skillउपलब्ध तथ्य, प्रमाण तथा ज्ञानका आधारमा सम्भावित निष्कर्ष निकाल्ने क्षमता ।
व्याख्या गर्ने सिप
Explanation Skillआफ्ना विचार, तर्क, कारण तथा निष्कर्षलाई स्पष्ट रूपमा अरूसमक्ष प्रस्तुत गर्ने क्षमता ।
आत्मनियमन सिप
Self-regulation Skillआफ्नो सोच, निर्णय तथा विश्लेषणको निरन्तर समीक्षा गरी आवश्यक सुधार गर्ने क्षमता ।
खुला सोचाइ सिप
Open-mindedness Skillआफ्नो विचार मात्र सही हो भन्ने धारणाबाट मुक्त भई अरूका विचार, प्रमाण र दृष्टिकोणलाई पनि ध्यान दिने क्षमता ।
समस्या समाधान सिप
Problem-solving Skillसमस्याको कारण पहिचान गरी विभिन्न विकल्पको विश्लेषण गरेर उपयुक्त समाधान छनोट गर्ने क्षमता ।
छिटो सम्झनुहोस्
“आत्मआलोचनाले व्यक्तिलाई कमजोर होइन, सबल बनाउँछ ।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
आत्मआलोचनाले व्यक्तिलाई कमजोर होइन, सबल बनाउँछ । किनकि सकारात्मक र रचनात्मक आत्मआलोचनाबाट व्यक्तिले आफ्ना कमजोरी, गल्ती तथा सुधार गर्नुपर्ने पक्ष पहिचान गर्न सक्छ । आफ्ना कमजोरी स्वीकार गरी तिनबाट सिक्ने व्यक्तिले भविष्यमा राम्रो निर्णय र व्यवहार गर्न सक्छ ।
आत्मसुधारको अवसर
आफ्ना सबल तथा कमजोर पक्ष पहिचान गरी कमजोरी सुधार्ने अवसर प्राप्त हुन्छ ।
आत्मसचेतनाको विकास
आफ्नो व्यवहार, सोच र निर्णयलाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट हेर्ने बानी विकास हुन्छ ।
समस्याको गहिरो बुझाइ
गल्तीको सतही पक्ष मात्र नभई त्यसको कारण पहिचान गरी सुधारका प्रभावकारी उपाय खोज्न मद्दत गर्छ ।
निरन्तर सिकाइ र प्रगति
आफ्ना गल्तीबाट सिक्ने बानीले व्यक्तिलाई भविष्यमा अझ राम्रो कार्य गर्न तथा निरन्तर प्रगति गर्न प्रेरित गर्छ ।
महत्त्वपूर्ण कुरा
आत्मआलोचनाको उद्देश्य आफूलाई निरुत्साहित गर्नु होइन; आफ्ना काम र व्यवहारको रचनात्मक समीक्षा गरी सुधार तथा विकासको अवसर पहिचान गर्नु हो ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.