जीवनोपयोगी सिप
जीवनोपयोगी सिपको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, वर्गीकरण र अभ्यास
पाठ परिचय
यस पाठमा जीवनोपयोगी सिपको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, वर्गीकरण र अभ्यास का बारेमा अध्ययन गरिन्छ । दैनिक जीवनमा आइपर्ने विभिन्न चुनौतीको सामना गर्न, उचित निर्णय लिन, समस्या समाधान गर्न तथा समाजमा सफल र सन्तुलित जीवनयापन गर्न जीवनोपयोगी सिपले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।
जीवनोपयोगी सिपको विकासले व्यक्तिमा तार्किक सोच, आत्मबोध, प्रभावकारी सञ्चार, सकारात्मक व्यवहार तथा कठिन परिस्थितिको सामना गर्ने क्षमता विकास गर्न सहयोग गर्छ ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
जीवनोपयोगी सिप विद्यालय शिक्षामा औपचारिक रूपमा कहिलेदेखि सुरु भएको हो ?
जीवनोपयोगी सिपको अवधारणा सन् १९६० को दशकदेखि विकास हुँदै आएको पाइन्छ । विद्यालय शिक्षामा यसको औपचारिक सुरुवात सन् १९९० मा थाइल्याण्डको जोमटेनमा सम्पन्न “सबैका लागि शिक्षा” सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन बाट भएको मानिन्छ ।
उक्त सम्मेलनले व्यक्तिलाई बाँच्न, आफ्नो क्षमता विकास गर्न तथा गुणस्तरीय जीवनयापन गर्न आवश्यक सिपलाई शिक्षासँग जोड्नुपर्ने कुरामा जोड दिएको थियो ।
त्यसपछि सन् २००० मा सेनेगलको डकारमा सम्पन्न विश्व शिक्षा मञ्च ले जीवनोपयोगी सिपलाई शिक्षा प्रणालीमा अझ व्यवस्थित रूपमा समावेश गर्नुपर्ने विषयमा थप जोड दिएको थियो ।
अवधारणाको विकास
जीवनोपयोगी सिपसम्बन्धी अवधारणाको विकास हुन थाल्यो ।
जोमटेन सम्मेलन
“सबैका लागि शिक्षा” सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनले जीवनोपयोगी सिपलाई शिक्षासँग जोड्न महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्यो ।
डकार विश्व शिक्षा मञ्च
जीवनोपयोगी सिपलाई शिक्षा प्रणालीमा व्यवस्थित रूपमा समावेश गर्न थप जोड दिइयो ।
समस्या समाधान सिप जीवनोपयोगी सिपको कुन समूहमा पर्छ ?
समस्या समाधान सिप (Problem-solving Skill) जीवनोपयोगी सिपअन्तर्गत सोचाइ सिप (Thinking Skills) समूहमा पर्छ ।
सोचाइ सिपले व्यक्तिलाई कुनै विषय, परिस्थिति वा समस्याबारे तार्किक, सिर्जनात्मक तथा समालोचनात्मक रूपमा सोच्न, विकल्प पहिचान गर्न र उचित निर्णय लिन सहयोग गर्छ ।
समस्या पहिचान
विकल्प खोजी
तार्किक विश्लेषण
उचित निर्णय
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार जीवनोपयोगी सिपहरूलाई कति समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ ? छोटकरीमा उल्लेख गरी कुनै एक समूहमा पर्ने सिपहरूको सूची बनाउनुहोस् ।
प्रस्तुत पाठअनुसार विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले जीवनोपयोगी सिपहरूलाई मुख्य रूपमा तीन समूहमा वर्गीकरण गरेको छ :
सोचाइ सिप
Thinking Skillsआत्मबोध सिप
Self-awareness Skillsअन्तर्वैयक्तिक सिप
Interpersonal Skillsआत्मबोध सिपअन्तर्गत पर्ने प्रमुख सिपहरू :
तनाव व्यवस्थापन
Stress Managementसंवेगात्मक नियमन
Emotional Regulationसकारात्मक सोच
Positive Thinkingआत्मसम्मान
Self-esteemजीवनोपयोगी सिप सिक्नाले हुने फाइदालाई पाँच बुँदामा उल्लेख गर्नुहोस् ।
जीवनोपयोगी सिप सिक्नाले हुने प्रमुख पाँच फाइदाहरू निम्नानुसार छन् :
जीवनलाई व्यवस्थित र सन्तुलित बनाउँछ
व्यक्तिलाई आफ्नो समय, जिम्मेवारी, भावना तथा दैनिक गतिविधिलाई व्यवस्थित गरी सन्तुलित जीवनयापन गर्न सहयोग गर्छ ।
प्रभावकारी सञ्चार र सम्बन्ध विकास गर्छ
अरू व्यक्तिसँग स्पष्ट रूपमा संवाद गर्न, सहकार्य गर्न तथा स्वस्थ सामाजिक सम्बन्ध स्थापना गर्न मद्दत गर्छ ।
निर्णय तथा समस्या समाधान क्षमता बढाउँछ
लक्ष्य निर्धारण, विकल्पको विश्लेषण, उचित निर्णय निर्माण तथा दैनिक जीवनका समस्याको समाधान गर्ने क्षमता विकास हुन्छ ।
समालोचनात्मक र सिर्जनात्मक सोच विकास गर्छ
कुनै विषयलाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्न, नयाँ विचार सिर्जना गर्न तथा कार्यसम्पादनमा दक्षता बढाउन सहयोग गर्छ ।
मानसिक सुदृढता र चुनौती सामना गर्ने क्षमता बढाउँछ
तनाव, दबाब तथा कठिन परिस्थितिलाई उचित रूपमा व्यवस्थापन गरी सकारात्मक रूपमा सामना गर्न सक्षम बनाउँछ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.