जीवनोपयोगी सिप
समानुभूति
पाठ परिचय
यस पाठमा समानुभूति को अर्थ, प्रकार, तत्त्व, फाइदा तथा समानुभूति सिप विकास गर्ने उपायहरूका बारेमा अध्ययन गरिन्छ ।
अरू व्यक्तिको भावना, अनुभव, समस्या तथा दृष्टिकोणलाई बुझ्ने र उनीहरूको अवस्थाप्रति संवेदनशील बन्ने क्षमता सामाजिक तथा व्यक्तिगत सम्बन्धका लागि महत्त्वपूर्ण जीवनोपयोगी सिप हो ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
समानुभूतिको अर्थ के हो ?
‘समानुभूति’ शब्द ‘सम’ र ‘अनुभूति’ मिलेर बनेको हो । सामान्य अर्थमा यसले अरू व्यक्तिले अनुभव गरिरहेको भावना तथा परिस्थितिलाई बुझ्ने र उसको दृष्टिकोणबाट त्यस अवस्थालाई महसुस गर्ने क्षमतालाई जनाउँछ ।
अरू व्यक्तिको संवेगात्मक अनुभव पहिचान गर्ने, बुझ्ने र उसको अवस्थाप्रति संवेदनशील हुने क्षमतालाई समानुभूति (Empathy) भनिन्छ ।
अरू व्यक्तिको भावना, अनुभव र दृष्टिकोणलाई उसको अवस्थाबाट बुझ्ने तथा महसुस गर्ने क्षमता ।
सरल रूपमा
समानुभूति भनेको आफूलाई अरूको स्थानमा राखेर उसको अवस्था, भावना र दृष्टिकोण बुझ्ने प्रयास गर्नु हो ।
समानुभूति सिपको कुनै दुई फाइदा लेख्नुहोस् ।
समानुभूति सिपका दुई प्रमुख फाइदाहरू निम्न छन् :
सामाजिक सम्बन्ध सुमधुर बनाउँछ
अरूका भावना र दृष्टिकोण बुझ्न मद्दत गर्ने भएकाले व्यक्तिबीच विश्वास, सहयोग, सम्मान तथा सकारात्मक सम्बन्ध विकास हुन्छ ।
कार्यसम्पादन र सहकार्य प्रभावकारी बनाउँछ
कार्यस्थल वा समूहमा एकअर्काको अवस्था र आवश्यकता बुझ्न सहयोग गर्ने भएकाले सहकार्य, सञ्चार तथा कार्यसम्पादनमा सुधार हुन्छ ।
संज्ञानात्मक समानुभूतिका कुनै दुई उदाहरण दिनुहोस् ।
संज्ञानात्मक समानुभूति (Cognitive Empathy) भनेको अर्को व्यक्तिको भावना, सोच वा दृष्टिकोणलाई बौद्धिक रूपमा बुझ्न सक्ने क्षमता हो ।
अनुहारको भाव बुझ्नु
कसैको अनुहारको भाव, बोली वा व्यवहार हेरेर ऊ दुःखी, चिन्तित वा खुसी छ भन्ने बुझ्नु ।
साथीको दृष्टिकोण बुझ्नु
कुनै साथी परीक्षामा असफल हुँदा उसले कस्तो अनुभव गरिरहेको होला भनेर उसको दृष्टिकोणबाट सोच्नु ।
समानुभूतिका कुनै दुई तत्त्व उल्लेख गर्नुहोस् ।
प्रस्तुत पाठअनुसार समानुभूतिका तत्त्वमध्ये कुनै दुई निम्न छन् :
अरूलाई बुझ्नु
Understanding Othersअरू व्यक्तिको भावना, दृष्टिकोण, आवश्यकता तथा गैरशाब्दिक सङ्केतलाई ध्यान दिएर उसको वास्तविक अवस्था बुझ्ने प्रयास गर्नु ।
सेवाभाव राख्नु
Service Orientationसहयोग आवश्यक पर्ने व्यक्तिको आवश्यकता पहिचान गरी उसलाई आवश्यक सेवा तथा सहयोग प्रदान गर्न तत्पर रहनु ।
समानुभूतिका तत्त्वको सूची बनाई कुनै दुईको परिचय दिनुहोस् ।
प्रस्तुत पाठअनुसार समानुभूतिका प्रमुख तत्त्वहरू निम्न छन् :
अरूलाई बुझ्नु
सेवाभाव राख्नु
अरूलाई विकसित पार्नु
विविधताको उपयोग गर्नु
राजनीतिक सचेतना
कुनै दुई तत्त्वको परिचय :
अरूलाई बुझ्नु
यो समानुभूतिको आधारभूत तत्त्व हो । यसमा अरूका कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने, उनीहरूको भावना, आवश्यकता तथा दृष्टिकोण बुझ्ने र आवश्यकताअनुसार सहयोग गर्ने क्षमता समावेश हुन्छ ।
अरूलाई विकसित पार्नु
अरू व्यक्तिको आवश्यकता, रुचि र क्षमतालाई पहिचान गरी उनीहरूको व्यक्तिगत वा व्यावसायिक विकासमा सहयोग गर्नुलाई अरूलाई विकसित पार्नु भनिन्छ ।
यसअन्तर्गत रचनात्मक सुझाव दिने, राम्रो कामको प्रशंसा गर्ने, सिकाइमा सहयोग गर्ने तथा विकासका अवसर प्रदान गर्ने कार्य पर्छन् ।
संवेगात्मक समानुभूति र दयालु समानुभूतिको उदाहरणसहित परिचय दिनुहोस् ।
अरू व्यक्तिले अनुभव गरिरहेको भावनालाई देखेर वा बुझेर आफूले पनि भावनात्मक रूपमा त्यस्तै अनुभूति गर्नुलाई संवेगात्मक समानुभूति भनिन्छ ।
अरूको दुःख वा समस्या बुझ्ने र महसुस गर्ने मात्र नभई उसलाई सहयोग गर्न व्यवहारिक कदम चाल्ने समानुभूतिलाई दयालु समानुभूति भनिन्छ ।
| आधार | संवेगात्मक समानुभूति | दयालु समानुभूति |
|---|---|---|
| मुख्य पक्ष | अरूको भावना आफूले पनि महसुस गर्नु | भावना बुझेर सहयोगका लागि अगाडि बढ्नु |
| केन्द्र | संवेगात्मक अनुभूति | अनुभूति र सहयोगात्मक कार्य |
| उदाहरण | दुःखी साथीलाई देखेर आफू पनि दुःखी हुनु | दुःखी साथीलाई बुझेर आवश्यक सहयोग गर्नु |
समानुभूति सिप विकास गर्न अवलम्बन गर्न सकिने कुनै पाँच उपाय उल्लेख गर्नुहोस् ।
समानुभूति सिप विकास गर्न निम्न पाँच उपाय अपनाउन सकिन्छ :
अरूप्रति जिज्ञासु रहने
अन्य व्यक्तिका विचार, भावना, अनुभव, संस्कृति तथा जीवनशैलीबारे जान्ने र बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।
फरक व्यक्तिसँग अन्तरक्रिया गर्ने
फरक सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वैचारिक पृष्ठभूमिका मानिससँग संवाद र अन्तरक्रिया गरी विभिन्न दृष्टिकोण बुझ्ने अभ्यास गर्नुपर्छ ।
पृष्ठपोषण लिने
आफ्नो व्यवहारबारे परिवार, साथी वा सहकर्मीबाट पृष्ठपोषण (Feedback) लिई आवश्यक सुधार गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ ।
ध्यानपूर्वक सुन्ने
कुराकानी गर्दा अरूको कुरा बीचमै नरोकी ध्यानपूर्वक सुन्ने, उसको भावना बुझ्ने र सम्मानपूर्वक प्रतिक्रिया दिने अभ्यास गर्नुपर्छ ।
विभिन्न सामग्री अध्ययन गर्ने
कथा, उपन्यास, जीवनी, समाचार तथा विभिन्न समाज र संस्कृतिसम्बन्धी सामग्री पढ्ने बानीले अरूको अनुभव र दृष्टिकोण बुझ्ने क्षमता विकास गर्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.