पाठ ५
आत्मबोध
यस पाठमा हामी आत्मबोध, अर्थात् आफूलाई चिन्नुको महत्त्व, आत्मबोधका तरिका तथा आत्ममूल्याङ्कनले व्यक्तित्व विकासमा पार्ने सकारात्मक प्रभावबारे अध्ययन गर्छौँ । आफ्नो क्षमता, कमजोरी, विचार र भावनालाई बुझ्नु सफल तथा सन्तुलित जीवनको महत्त्वपूर्ण आधार हो ।
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
आत्मबोध भनेको के हो ?
आत्मबोध (Self-realization) भन्नाले आफूमा ध्यान केन्द्रित गरी आफ्ना विचार, भावना तथा कार्यहरू आफ्नो आन्तरिक मूल्य-मान्यतासँग मिल्दाजुल्दा छन् कि छैनन् भनी मूल्याङ्कन गर्नु हो ।
आत्मबोध गर्न सक्ने व्यक्तिले अरूले हेर्ने दृष्टिकोणबाट पनि आफूलाई हेर्न सक्छ र आफ्ना विचार, भावना तथा कार्यहरूको उचित मूल्याङ्कन गर्न सक्छ । यसैका आधारमा उसले आफ्ना संवेगहरूलाई नियन्त्रण तथा समायोजन गरी आफ्नो मूल्य-मान्यताअनुसार व्यवहार गर्न सक्छ ।
आत्मबोधको महत्त्व दुई बुँदामा लेख्नुहोस् ।
आत्मबोध असल नेतृत्व, सन्तुलित व्यवहार र व्यक्तित्व विकासका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यसको महत्त्व दुई बुँदामा यस प्रकार छ :
सबल र कमजोर पक्ष पहिचान गर्न मद्दत गर्छ
आफूले के-के राम्ररी गर्न सकिन्छ र कुन पक्षमा सुधार आवश्यक छ भन्ने कुरा थाहा पाउन आत्मबोधले सहयोग गर्छ ।
सन्तुलित जीवन जिउन सहयोग गर्छ
आफ्ना विचार, भावना र कार्यलाई आफ्नो आदर्श तथा मूल्य-मान्यतासँग मिलाएर खुसी र सन्तुलित जीवन जिउन सहयोग गर्छ ।
आत्ममूल्याङ्कन भन्नाले के बुझिन्छ ?
आफ्ना व्यक्तिगत कार्य र तिनको परिणामलाई व्यवस्थित रूपमा अवलोकन तथा विश्लेषण गरी त्यसलाई मूल्य दिने प्रक्रियालाई आत्ममूल्याङ्कन (Self-evaluation) भनिन्छ ।
आत्ममूल्याङ्कन प्रायः औपचारिक तथा लिखित रूपमा गरिन्छ । यसमा व्यक्तिले स्थापित लक्ष्य प्राप्तिमा आफ्नो सफलता, कार्यदक्षता र कार्यसम्पादनको स्तर आफैँ निर्धारण गर्छ ।
यसले व्यक्तिलाई आफ्ना कमीकमजोरी पहिचान गरी तिनलाई सुधार गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्छ ।
आत्मबोधका तरिकाहरूबारे छोटकरीमा लेख्नुहोस् ।
व्यक्तिले आत्मबोध सिप विकास तथा अभ्यास गर्न निम्न उपायहरू अपनाउन सक्छ :
ध्यान गर्ने
योगाभ्यास तथा ध्यान गर्दा मानिसले आफूलाई मूल्याङ्कन गर्ने अवसर पाउँछ । “मेरो लक्ष्य के हो ?”, “मेरा क्रियाकलाप लक्ष्य प्राप्तिमा सहयोगी छन् कि छैनन् ?” जस्ता प्रश्नमा ध्यान केन्द्रित गर्दा आत्मबोध विकास गर्न मद्दत हुन्छ ।
लेख्ने
आफ्ना मुख्य योजना, लक्ष्य तथा प्राथमिकताहरू डायरीमा लेख्ने र समय-समयमा समीक्षा गर्ने बानीले आफ्ना सबल पक्ष र कमजोरी पहिचान गर्न सहयोग गर्छ ।
मनोमापन परीक्षण गर्ने
आत्मबोधको स्तर पहिचान गर्न सङ्ख्यात्मक तर्क, शाब्दिक तर्क जस्ता मनोमापन परीक्षण (Psychometric Tests) गर्न सकिन्छ । यसबाट आफ्नो स्तर थाहा पाई सुधार गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ ।
पृष्ठपोषण लिने
आफ्ना सबै कमीकमजोरी आफैँले पहिचान गर्न कठिन हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा विश्वासिला साथी, परिवारका सदस्य तथा वरिष्ठ व्यक्तिबाट पृष्ठपोषण (Feedback) लिनुपर्छ ।
आत्ममूल्याङ्कनको महत्त्व कुनै पाँच बुँदामा लेख्नुहोस् ।
आत्ममूल्याङ्कनले व्यक्ति तथा संस्था दुवैलाई फाइदा पुर्याउँछ । यसको महत्त्व निम्नानुसार छ :
उच्च मनोबल विकास गर्छ
आफ्नो मूल्याङ्कन आफैँ गर्ने भएकाले व्यक्तिमा उच्च मनोबलका साथ काम गर्ने भावना विकास हुन्छ ।
आत्मअनुगमनको जिम्मेवारी बढाउँछ
व्यक्तिलाई आफ्ना कार्य, व्यवहार र प्रगतिबारे नियमित रूपमा आफैँ अनुगमन गर्न जिम्मेवार बनाउँछ ।
कार्यदक्षतामा सुधार ल्याउँछ
आफ्ना कमजोरी र सुधार गर्नुपर्ने पक्ष पहिचान भएपछि कार्यसम्पादन तथा कार्यदक्षता वृद्धि गर्न सहयोग पुग्छ ।
एकआपसबाट सिक्ने बानी विकास गर्छ
संस्था वा समूहका सदस्यबीच अनुभव, ज्ञान तथा सिप आदानप्रदान गर्ने संस्कृतिको विकास हुन्छ ।
नयाँ विधि र प्रविधि खोज्न प्रेरित गर्छ
सामूहिक कार्यप्रति उत्प्रेरणा जगाउनुका साथै नयाँ विधि, प्रविधि तथा सुधारका उपायहरू खोज्न प्रोत्साहित गर्छ ।
आत्ममूल्याङ्कनले व्यक्तित्व विकासमा कसरी सहयोग पुर्याउँछ ?
आत्ममूल्याङ्कनले व्यक्तिलाई आफ्ना क्षमता, कमजोरी, व्यवहार तथा कार्यसम्पादनको वास्तविक अवस्था बुझ्न सहयोग गर्छ । यसले व्यक्तित्व विकासमा निम्न तरिकाले सहयोग पुर्याउँछ :
आत्मविश्वास र मनोबल बढाउँछ
आफ्नो अनुगमन आफैँ गर्ने बानीले उच्च मनोबलका साथ काम गर्न सिकाउँछ, जसले व्यक्तित्वमा निखार ल्याउँछ ।
ज्ञान र सिपको दायरा फराकिलो बनाउँछ
अरूबाट सिक्ने र आफ्ना अनुभवको समीक्षा गर्ने बानीले ज्ञान तथा सिपको विकास गर्छ ।
सिर्जनशीलता विकास गर्छ
नयाँ विधि तथा प्रविधिको खोजी गर्न उत्प्रेरित गर्ने भएकाले व्यक्ति सिर्जनशील र समयसापेक्ष बन्न सक्छ ।
कमीकमजोरी सुधार गर्न सहयोग गर्छ
आफ्ना कमीकमजोरीलाई इमानदारीपूर्वक स्वीकार गरी वास्तविकता पहिचान गर्न र आवश्यक सुधार गर्न आत्ममूल्याङ्कनले सहयोग गर्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.