जीवनोपयोगी सिप
संवेग व्यवस्थापन
पाठ परिचय
यस पाठमा संवेग व्यवस्थापन को अवधारणा, यसको महत्त्व, किशोरावस्थामा सहपाठी समूहको भूमिका तथा संवेग व्यवस्थापनका विभिन्न उपायहरूबारे अध्ययन गरिन्छ ।
आफ्ना भावना र संवेगलाई पहिचान, बुझाइ तथा उचित तरिकाले अभिव्यक्त र व्यवस्थापन गर्न सक्नु महत्त्वपूर्ण जीवनोपयोगी सिप हो । यसले व्यक्तिगत, पारिवारिक तथा सामाजिक जीवनलाई सन्तुलित बनाउन सहयोग गर्छ ।
अभ्यास
तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
संवेग भन्नाले के बुझिन्छ ?
कुनै व्यक्ति, वस्तु, घटना वा परिस्थितिप्रति उत्पन्न हुने चेतनायुक्त मानसिक तथा भावनात्मक प्रतिक्रियालाई संवेग (Emotion) भनिन्छ ।
संवेग उत्पन्न हुँदा व्यक्तिको सोच, व्यवहार तथा शरीरका विभिन्न प्रतिक्रियामा समेत परिवर्तन देखिन सक्छ । खुसी, उत्साह र सन्तुष्टिजस्ता संवेग सुखद हुन सक्छन् भने रिस, डर, दुःख वा पीडाजस्ता संवेग व्यवस्थापन गर्न चुनौतीपूर्ण हुन सक्छन् ।
कुनै व्यक्ति, वस्तु वा परिस्थितिप्रति उत्पन्न हुने मानसिक तथा भावनात्मक प्रतिक्रिया ।
खुसी, उत्साह, सन्तुष्टि, प्रेम आदि ।
रिस, डर, दुःख, चिन्ता, पीडा आदि ।
संवेग व्यवस्थापन भनेको के हो ?
आफ्ना सुखद तथा चुनौतीपूर्ण दुवै प्रकारका संवेगप्रति सचेत रही तिनलाई परिस्थिति अनुकूल, सन्तुलित र रचनात्मक तरिकाले परिचालन तथा अभिव्यक्त गर्ने क्षमतालाई संवेग व्यवस्थापन (Emotion Management) भनिन्छ ।
यसले रिस, डर, निराशा वा अत्यधिक उत्साहजस्ता अवस्थाहरूमा आवेगमा नआई सोचेर प्रतिक्रिया दिन र समस्यालाई शान्तिपूर्ण रूपमा समाधान गर्न सहयोग गर्छ ।
उदाहरण
कसैसँग विवाद हुँदा तुरुन्त रिसाएर झगडा गर्नुको सट्टा केही समय शान्त भई समस्याको कारण बुझ्ने र संवादबाट समाधान खोज्नु संवेग व्यवस्थापनको उदाहरण हो ।
किशोरावस्थामा किन सहपाठी समूह महत्त्वपूर्ण हुन्छ ?
किशोरावस्थामा शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक तथा सामाजिक परिवर्तन तीव्र रूपमा हुने भएकाले सहपाठी समूह (Peer Group) को भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
पहिचान निर्माणमा सहयोग
किशोरकिशोरीले आफ्नो रुचि, विचार र सामाजिक पहिचान विकास गर्ने क्रममा साथीबाट समर्थन र अनुभव प्राप्त गर्छन् ।
सामाजिक सिप विकास
समूहमा सहयोग, संवाद, नेतृत्व, सहकार्य तथा द्वन्द्व समाधानजस्ता सामाजिक सिप सिक्ने अवसर प्राप्त हुन्छ ।
भावनात्मक सहयोग
उस्तै उमेरका साथीले एकअर्काका अनुभव र समस्यालाई बुझ्न तथा आवश्यक भावनात्मक सहयोग दिन सक्छन् ।
स्वतन्त्रता र सामाजिक अनुकूलन
परिवारबाहेकको सामाजिक वातावरणमा घुलमिल हुन, जिम्मेवारी लिन र स्वतन्त्र निर्णय गर्ने अभ्यासमा सहपाठी समूहले सहयोग गर्छ ।
ध्यान दिनुपर्ने कुरा
सहपाठी समूहको प्रभाव सकारात्मक वा नकारात्मक दुवै हुन सक्छ । त्यसैले असल व्यवहार, सकारात्मक सोच र स्वस्थ गतिविधिलाई प्रोत्साहन गर्ने समूह छनोट गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
योगाभ्यासमा के–के पर्छन् ?
योगाभ्यास (Yoga Practice) अन्तर्गत शरीर र मनलाई सन्तुलित राख्न सहयोग गर्ने विभिन्न शारीरिक, श्वासप्रश्वास तथा ध्यानसम्बन्धी अभ्यास पर्छन् ।
प्राणायाम
अनुलोम–विलोम, भस्त्रिका, कपालभातिजस्ता श्वासप्रश्वाससम्बन्धी अभ्यास ।
आसन
भुजङ्गासन, मर्कटासन, धनुरासन, वज्रासनजस्ता शारीरिक मुद्राहरू ।
ध्यान
कुनै विषय, श्वास वा विचारमा मनलाई केन्द्रित गरी मानसिक एकाग्रता विकास गर्ने अभ्यास ।
विश्राम
शरीर र मनलाई शान्त तथा सहज अवस्थामा ल्याउने आरामसम्बन्धी अभ्यास ।
संवेग व्यवस्थापन गर्ने कुनै पाँचवटा उपाय लेख्नुहोस् ।
संवेग व्यवस्थापनका प्रमुख पाँच उपाय निम्नानुसार छन् :
आत्मसचेतना विकास गर्ने
आफूलाई रिस, डर, खुसी वा चिन्ता के कारणले भइरहेको छ भन्ने पहिचान र बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।
सकारात्मक सोच विकास गर्ने
अत्यधिक नकारात्मक सोचलाई तथ्य र परिस्थितिका आधारमा पुनर्विचार गरी सकारात्मक तथा व्यावहारिक पक्षमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ ।
रचनात्मक कार्यमा संलग्न हुने
खेलकुद, संगीत, चित्रकला, लेखन वा आफूलाई मन पर्ने स्वस्थ गतिविधिमा संलग्न हुँदा तनाव कम गर्न र भावनालाई सन्तुलित राख्न सहयोग मिल्छ ।
शारीरिक व्यायाम, ध्यान र योग गर्ने
नियमित शारीरिक व्यायाम, श्वासप्रश्वास अभ्यास, ध्यान तथा योगले शरीर र मनलाई शान्त तथा व्यवस्थित राख्न सहयोग गर्न सक्छ ।
सञ्चार र सामाजिक सहयोग लिने
विश्वासिला साथी, परिवार वा शिक्षकसँग आफ्ना भावना र समस्या साझा गरी आवश्यक सहयोग र सुझाव लिनुपर्छ ।
छिटो सम्झनुहोस्
‘किशोरावस्थामा संवेग नियन्त्रणका लागि योगाभ्यास’ शीर्षकमा एक सम्पादकीय लेख्नुहोस् ।
किशोरावस्थामा संवेग नियन्त्रणका लागि योगाभ्यास
किशोरावस्था मानव जीवनको संवेदनशील तथा परिवर्तनशील चरण हो । यस अवधिमा शारीरिक, मानसिक, सामाजिक तथा भावनात्मक परिवर्तन तीव्र रूपमा हुने भएकाले किशोरकिशोरीको मनमा खुसी, डर, तनाव, रिस, उत्साह र निराशाजस्ता विभिन्न संवेग उत्पन्न हुनु स्वाभाविक हो । यस्ता संवेगलाई उचित रूपमा बुझ्न र व्यवस्थापन गर्न नसक्दा व्यक्तिगत व्यवहार, अध्ययन तथा सामाजिक सम्बन्धमा समस्या उत्पन्न हुन सक्छ ।
यस्तो अवस्थामा नियमित योगाभ्यास, ध्यान तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी अभ्यास उपयोगी हुन सक्छन् । अनुलोम–विलोमजस्ता प्राणायाम, विभिन्न आसन र ध्यानले आफ्नो शरीर, श्वास तथा भावनाप्रति सचेत हुने अभ्यास विकास गर्न सहयोग गर्छ । यसबाट व्यक्तिले तनावपूर्ण अवस्थामा तुरुन्त प्रतिक्रिया दिनुभन्दा केही समय शान्त भएर सोच्ने अभ्यास गर्न सक्छ ।
योगाभ्यासले नियमितता, अनुशासन तथा आत्मसचेतना विकास गर्न पनि सहयोग गर्न सक्छ । ध्यान र नियन्त्रित श्वासप्रश्वासको अभ्यासबाट एकाग्रता र मानसिक शान्तिमा सहयोग पुग्न सक्छ भने नियमित शारीरिक अभ्यासले शरीरलाई सक्रिय र स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ ।
त्यसैले किशोरकिशोरीलाई संवेग दबाउन होइन, संवेग पहिचान गर्न, बुझ्न र स्वस्थ ढङ्गले व्यवस्थापन गर्न सिकाउन आवश्यक छ । विद्यालय, परिवार र समुदायले उमेरअनुकूल योग, व्यायाम, खेलकुद तथा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी स्वस्थ अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।
अन्ततः योगाभ्यास संवेग व्यवस्थापनको एक उपयोगी माध्यम बन्न सक्छ । तर संवेगसम्बन्धी गम्भीर वा निरन्तर समस्या देखिएमा विश्वासिला अभिभावक, शिक्षक वा आवश्यकताअनुसार योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सहयोग लिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.