समाजको विकास र दर्शन
वर्तमान विश्वका सामाजिक विविधता र विशेषता
पाठ परिचय
यस पाठमा वर्तमान विश्वका सामाजिक विविधता र विशेषता का बारेमा अध्ययन गरिन्छ । आजको विश्वमा विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति, जीवनशैली तथा सामाजिक पहिचान भएका मानिसहरू एकअर्कासँग निरन्तर सम्पर्क र अन्तरक्रियामा रहेका छन् ।
विश्वव्यापीकरण, बसाइँसराइ, शिक्षा, रोजगारी, व्यापार, प्रविधि तथा सञ्चारको विस्तारले विभिन्न समाज र संस्कृतिबीचको अन्तरसम्बन्ध अझ बढाएको छ । त्यसैले विविधतालाई सम्मान गर्दै सामाजिक सद्भाव, सहअस्तित्व र समन्वय कायम गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
अभ्यास
तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
सामाजिक विविधता भन्नाले के बुझिन्छ ? उदाहरणसहित चर्चा गर्नुहोस् ।
एउटै समाज वा समुदायभित्र विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति, परम्परा, जीवनशैली तथा सामाजिक पहिचान भएका मानिसहरू सँगसँगै बसोबास गर्ने अवस्थालाई सामाजिक विविधता (Social Diversity) भनिन्छ ।
सामाजिक विविधताले समाजमा रहेका फरक–फरक समूह, पहिचान र संस्कृतिलाई एउटै सामाजिक संरचनाका महत्त्वपूर्ण अङ्गका रूपमा स्वीकार गर्छ । यसले समाजको बहुआयामिक स्वरूपलाई देखाउनुका साथै समावेशिता, सहअस्तित्व र पारस्परिक सम्मानलाई प्रोत्साहन गर्छ ।
फरक जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति, परम्परा र जीवनशैली भएका मानिसहरूको एउटै समाजमा सहअस्तित्व रहने अवस्था ।
सामाजिक विविधताका प्रमुख आधारहरू :
जातीय विविधता
भाषिक विविधता
धार्मिक विविधता
सांस्कृतिक विविधता
जीवनशैलीको विविधता
सामाजिक पहिचानको विविधता
नेपालको उदाहरण
नेपाली समाज सामाजिक विविधताको राम्रो उदाहरण हो । यहाँ विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति, परम्परा र जीवनशैली भएका समुदायहरू बसोबास गर्छन् ।
स्रोत सामग्रीमा नेपालमा १२५ भन्दा बढी जातजाति र १२३ भन्दा बढी भाषाहरू रहेको उदाहरण दिइएको छ । यसले नेपालको बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक स्वरूपलाई देखाउँछ ।
वर्तमान विश्व विविधतापूर्ण छ भन्ने तथ्य उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस् ।
वर्तमान विश्व भाषा, जातीयता, धर्म, संस्कृति, राष्ट्रियता, जीवनशैली तथा सामाजिक व्यवहारका दृष्टिले अत्यन्त विविधतापूर्ण छ । विश्वका विभिन्न स्थानमा फरक पृष्ठभूमि र पहिचान भएका मानिसहरू सँगसँगै बसोबास तथा काम गरिरहेका छन् ।
भाषिक र जातीय विविधता
संसारमा हजारौँ भाषा बोलिन्छन् र ठूलो सङ्ख्यामा विभिन्न जातीय तथा सांस्कृतिक समुदायहरू रहेका छन् । प्रत्येक समुदायको भाषा, परम्परा, पोसाक, खानपान तथा सामाजिक व्यवहार फरक हुन सक्छ ।
धार्मिक विविधता
विश्वमा विभिन्न धर्म, धार्मिक सम्प्रदाय तथा आस्थाका परम्पराहरू प्रचलित छन् । धार्मिक विविधताले मानिसहरूको संस्कार, मूल्य–मान्यता र जीवनशैलीमा समेत प्रभाव पार्छ ।
बसाइँसराइको प्रभाव
रोजगारी, व्यापार, शिक्षा, सुरक्षा, पर्यटन तथा अन्य कारणले हुने आन्तरिक र अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँसराइ ले सामाजिक विविधतालाई अझ विस्तार गरेको छ ।
मानिसहरू नयाँ स्थानमा जाँदा आफ्नो भाषा, संस्कृति, धर्म, परम्परा र सामाजिक पहिचान पनि सँगै लैजान्छन् ।
विश्वव्यापी सहरहरूको विकास
लन्डन, न्युयोर्क, टोरन्टो, सिड्नी जस्ता ठूला सहरहरूमा विश्वका धेरै देश र समुदायका मानिसहरू सँगसँगै बसोबास गर्ने भएकाले त्यहाँ भाषिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक विविधता स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ ।
मुख्य कुरा
आज मानिसहरू भूगोलले मात्र छुट्टिएका छैनन् । सञ्चार, अर्थतन्त्र, राजनीति, शिक्षा, प्रविधि र बसाइँसराइका कारण संसारका विभिन्न समाजहरू एकअर्कासँग गहिरो रूपमा अन्तरसम्बन्धित भएका छन् ।
सामाजिक विविधतालाई समन्वय गर्नु किन आवश्यक छ ?
समाजमा विभिन्न जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र सामाजिक पहिचान भएका समूहहरूबीच उचित समझदारी, सम्मान र सहकार्य कायम गर्न सामाजिक विविधताको समन्वय आवश्यक हुन्छ ।
विविधतालाई उचित रूपमा व्यवस्थापन गर्न नसक्दा गलत बुझाइ, भेदभाव, असहिष्णुता तथा द्वन्द्व उत्पन्न हुन सक्छ । त्यसैले विविधतालाई स्वीकार गर्दै समान अवसर, सम्मान र सहभागिताको वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
द्वन्द्व न्यूनीकरण गर्न
जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति वा राष्ट्रियताको भिन्नतालाई द्वन्द्वको कारण बन्न नदिई संवाद, समझदारी र सहकार्यबाट समस्या समाधान गर्न मद्दत गर्छ ।
सामाजिक सद्भाव कायम गर्न
विभिन्न समुदायबीच आपसी सम्मान, सहिष्णुता र समझदारी विकास गरी सामाजिक एकता तथा शान्ति कायम गर्न सहयोग गर्छ ।
राष्ट्रिय एकता सुदृढ गर्न
विविध पहिचानलाई सम्मान गर्दै सबै समुदायलाई समान महत्त्व र अवसर प्रदान गर्दा राष्ट्रिय एकता र अपनत्वको भावना बलियो हुन्छ ।
समावेशिता र समान सहभागिता बढाउन
फरक समुदायका मानिसलाई सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक तथा राजनीतिक क्षेत्रमा समान अवसर र सहभागिता प्रदान गर्न सहयोग गर्छ ।
शान्ति, स्थिरता र विकास कायम गर्न
सामाजिक सद्भाव र शान्ति कायम भएको समाजमा विकासका गतिविधि प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न तथा साझा लक्ष्य प्राप्त गर्न सहज हुन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.