समाजको विकास र दर्शन
सामाजिक सम्बन्धहरूको विकास र सामाजिक अन्तरनिर्भरता
पाठ परिचय
यस पाठमा सामाजिक सम्बन्धहरूको विकास र सामाजिक अन्तरनिर्भरता को अवधारणाबारे अध्ययन गरिन्छ । व्यक्ति, परिवार, समुदाय तथा समाजबीचको सम्बन्ध समयसँगै कसरी विकास हुँदै आएको छ भन्ने विषय यस पाठको मुख्य केन्द्रबिन्दु हो ।
साथै वैयक्तिकतावादी र समुदायवादी दृष्टिकोणबीचको भिन्नता, नेपाली समाजमा व्यक्ति र समुदायबीचको समन्वय तथा व्यक्ति, परिवार, समुदाय र राष्ट्रबीच रहेको परस्पर निर्भरताबारे अध्ययन गरिन्छ ।
अभ्यास
तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
गार्हपत्य, आहवनीय र विदथ भन्नाले के–के बुझिन्छ ?
प्रस्तुत स्रोत सामग्रीमा प्राचीन सामाजिक संरचनासँग सम्बन्धित गार्हपत्य, आहवनीय र विदथ लाई निम्न रूपमा व्याख्या गरिएको छ :
गार्हपत्य
स्रोत सामग्रीअनुसार गार्हपत्यले परिवार संस्था लाई जनाउँछ । परिवार समाजको आधारभूत सामाजिक एकाइका रूपमा रहेको मानिन्छ ।
आहवनीय
स्रोत सामग्रीअनुसार आहवनीयले ग्राम सङ्गठन वा गाउँ सभा लाई जनाउँछ, जहाँ समुदायसँग सम्बन्धित विषयमा सामूहिक छलफल तथा निर्णय गरिन्थ्यो ।
विदथ
स्रोत सामग्रीअनुसार विदथ विचार–विमर्श, उपभोग्य वस्तुको वितरण, धार्मिक क्रियाकलाप तथा सामूहिक तयारीजस्ता कार्यसँग सम्बन्धित संस्था थियो ।
वैयक्तिकतावादी दृष्टिकोण र समुदायवादी दृष्टिकोणमा के भिन्नता रहेको छ ? नेपाली संस्कृतिमा तिनीहरूको समन्वय कसरी गरिएको छ ?
व्यक्ति र समाजको सम्बन्धलाई बुझ्ने क्रममा वैयक्तिकतावादी दृष्टिकोण र समुदायवादी दृष्टिकोण दुई फरक मान्यता हुन् ।
वैयक्तिकतावादी दृष्टिकोणले व्यक्तिको स्वतन्त्रता, अधिकार, रुचि तथा व्यक्तिगत विकासलाई प्राथमिकता दिन्छ भने समुदायवादी दृष्टिकोणले समाज, समुदाय, साझा हित, कर्तव्य र सामाजिक सद्भावलाई बढी महत्त्व दिन्छ ।
- व्यक्तिलाई केन्द्रमा राख्छ ।
- व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामा जोड दिन्छ ।
- व्यक्तिगत अधिकारलाई महत्त्व दिन्छ ।
- व्यक्तिगत लक्ष्य र उपलब्धिलाई प्राथमिकता दिन्छ ।
- समुदाय र समाजलाई महत्त्व दिन्छ ।
- सामूहिक हितमा जोड दिन्छ ।
- कर्तव्य र जिम्मेवारीलाई महत्त्व दिन्छ ।
- सहकार्य र सामाजिक सद्भावलाई प्राथमिकता दिन्छ ।
| आधार | वैयक्तिकतावादी दृष्टिकोण | समुदायवादी दृष्टिकोण |
|---|---|---|
| केन्द्र | व्यक्ति | समुदाय वा समाज |
| प्राथमिकता | व्यक्तिगत स्वतन्त्रता | सामूहिक हित |
| मुख्य पक्ष | अधिकार | कर्तव्य र जिम्मेवारी |
| लक्ष्य | व्यक्तिगत विकास र उपलब्धि | सामाजिक सद्भाव र सहकार्य |
नेपाली संस्कृतिमा समन्वय
नेपाली संस्कृतिमा व्यक्ति र समाजलाई पूर्ण रूपमा अलग नठानी दुवैबीच समन्वय र सामञ्जस्य कायम गर्ने अभ्यास पाइन्छ ।
सामाजिक जीवनमा परिवार, समुदाय, परम्परा, कर्तव्य र सामूहिक हितलाई महत्त्व दिइन्छ भने व्यक्तिगत जीवनमा आत्मविकास, व्यक्तिगत सोच, आस्था तथा स्वतन्त्रताको पनि स्थान रहेको छ ।
आधुनिक समयमा शिक्षा, विज्ञान, प्रविधि, बजार, सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालको प्रभावले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र व्यक्तित्व विकासको महत्त्व बढाएको छ । त्यससँगै परिवार, समुदाय र सामाजिक सम्बन्धको भूमिका पनि कायम रहेको देखिन्छ ।
सामाजिक अन्तरनिर्भरता भन्नाले के बुझिन्छ ? उदाहरणसहित चर्चा गर्नुहोस् ।
समाजका विभिन्न एकाइ तथा संस्था एकअर्काको आवश्यकता, सहयोग, सेवा र भूमिकामा निर्भर रहने अवस्थालाई सामाजिक अन्तरनिर्भरता (Social Interdependence) भनिन्छ ।
व्यक्ति, परिवार, समुदाय, संस्था र राष्ट्रमध्ये कुनै पनि पूर्ण रूपमा एक्लै आत्मनिर्भर हुँदैन । प्रत्येकले आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न र सामाजिक जीवन सञ्चालन गर्न अन्य व्यक्ति तथा संस्थासँग सहकार्य गर्नुपर्छ ।
सामाजिक जीवन सञ्चालनका लागि व्यक्ति, समूह, संस्था तथा समुदायहरू एकअर्काको भूमिका, सहयोग र सेवामा निर्भर रहने अवस्था ।
सामाजिक अन्तरनिर्भरताका तहहरू :
व्यक्ति
परिवार र समाजबाट शिक्षा, सुरक्षा र सहयोग प्राप्त गर्छ ।
परिवार
समुदाय, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र बजारसँग सम्बन्धित हुन्छ ।
समुदाय
विभिन्न संस्था, स्थानीय संरचना र आर्थिक गतिविधिमा निर्भर हुन्छ ।
राष्ट्र
अन्य राष्ट्र तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँग सहकार्य गर्छ ।
प्राचीन तथा परम्परागत उदाहरणहरू :
वर्तमान समयका उदाहरणहरू :
राजनीतिक दल
नागरिक, राज्य र राजनीतिक प्रक्रियाबीच सम्बन्ध स्थापित गर्छन् ।
गैरसरकारी संस्था
समुदाय र विभिन्न निकायसँग मिलेर सामाजिक कार्य सञ्चालन गर्छन् ।
व्यापारिक सङ्गठन
उत्पादक, श्रमिक, बजार र उपभोक्ताबीच सम्बन्ध कायम गर्छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय संस्था
संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र सार्कजस्ता संस्थाले विभिन्न राष्ट्रबीच सहकार्य विस्तार गर्न सहयोग गर्छन् ।
सरल उदाहरण
एक किसानले उत्पादनका लागि बीउ, औजार र बजारको आवश्यकता पर्छ । व्यापारी किसानको उत्पादनमा निर्भर हुन्छ भने उपभोक्ता खाद्यान्नका लागि किसान र बजार दुवैमा निर्भर हुन्छ । यसरी सबै पक्ष एकअर्कासँग अन्तरनिर्भर हुन्छन् ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.