जीवनोपयोगी सिपका रूपमा डिजिटल सिपहरू तथा सामान्य अनुसन्धान सिपहरू
सामाजिक अध्ययनका लागि समस्या निर्माण र अध्ययन विधि चयन
पाठ परिचय
यस पाठमा सामाजिक अनुसन्धानका लागि समस्या पहिचान तथा निर्माण, अध्ययन विधिको छनोट, परिमाणात्मक, गुणात्मक र मिश्रित अध्ययन पद्धति तथा क्षेत्र अवलोकनजस्ता महत्त्वपूर्ण अवधारणाहरूको अध्ययन गरिन्छ ।
सफल अनुसन्धानका लागि उपयुक्त समस्या छनोट गर्नु र समस्याको प्रकृतिअनुसार सही अध्ययन विधि प्रयोग गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर दिनुहोस् :
समस्या पहिचान भनेको के हो ?
कुनै सामाजिक घटना, विषय वा अवधारणाको अध्ययन गर्नका लागि उपयुक्त, सान्दर्भिक र अनुसन्धानयोग्य प्रश्न वा विषय छनोट गर्ने प्रक्रियालाई समस्या पहिचान भनिन्छ ।
समाजमा रहेका अनेक विषय तथा समस्यामध्ये अनुसन्धानका लागि महत्त्वपूर्ण, अध्ययनयोग्य र सान्दर्भिक विषय छनोट गर्ने प्रक्रिया ।
समस्या पहिचान गर्दा के–के कुरामा ध्यान पुर्याउनुपर्छ ?
अनुसन्धानका लागि समस्या पहिचान गर्दा निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ :
मौलिकता
छनोट गरिएको विषय यथासम्भव मौलिक, अर्थपूर्ण र अध्ययनयोग्य हुनुपर्छ ।
हुबहु नक्कल नगर्ने
अरू अनुसन्धानकर्ताले गरेको अध्ययनलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनु हुँदैन ।
नयाँ सन्दर्भ वा विधि
पुरानै विषयमा अध्ययन गर्नुपरेमा समय, स्थान, परिस्थिति, अध्ययन समूह वा विधिमा नयाँ पक्ष समावेश गर्न सकिन्छ ।
अनुसन्धानयोग्यता
समस्या प्राज्ञिक तथा व्यावहारिक रूपमा अध्ययन गर्न उपयुक्त छ कि छैन भनी यकिन गर्नुपर्छ ।
परिमाणात्मक अध्ययन पद्धति भनेको कस्तो विधि हो ?
जुन अध्ययनमा तथ्याङ्कलाई सङ्ख्यात्मक रूपमा सङ्कलन तथा विश्लेषण गरिन्छ, त्यसलाई परिमाणात्मक अध्ययन पद्धति भनिन्छ ।
सङ्ख्यात्मक
उमेर, तौल, प्राप्ताङ्क, प्रतिशत
तथ्याङ्कशास्त्रीय विधि
सर्वेक्षण
क्षेत्र अवलोकन भनेको कस्तो विधि हो ?
कुनै व्यक्ति, संस्था, समुदाय वा सामाजिक प्रक्रियालाई प्रत्यक्ष रूपमा हेरेर, अनुभव गरेर वा अवलोकन गरेर तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने विधिलाई क्षेत्र अवलोकन भनिन्छ ।
अनुसन्धानकर्ता अध्ययन भइरहेको समुदाय वा प्रक्रियामा स्वयं सहभागी भएर अवलोकन गर्न सक्छ वा बाहिरबाट अवलोकन गरी आवश्यक तथ्य सङ्कलन गर्न सक्छ ।
प्रत्यक्ष अवलोकन
घटना वा व्यवहारलाई प्रत्यक्ष रूपमा हेरेर तथ्य सङ्कलन गर्नु ।
सहभागी अवलोकन
अनुसन्धानकर्ता समुदाय वा प्रक्रियामा सहभागी भएर तथ्य सङ्कलन गर्नु ।
उदाहरण
कुनै गाउँको परम्परागत कृषि प्रणाली अध्ययन गर्न अनुसन्धानकर्ता गाउँमा गई किसानको दैनिक गतिविधि प्रत्यक्ष अवलोकन गर्न सक्छ ।
तपाईंको विद्यालय वा समुदायमा अनुसन्धान गर्न सकिने कुनै दुई समस्याहरू पहिचान गर्नुहोस् । ती समस्याहरू किन अनुसन्धान गर्न आवश्यक र उपयुक्त छन् ? कारण दिनुहोस् ।
हाम्रो विद्यालय वा समुदायमा अनुसन्धान गर्न सकिने दुई समस्याहरू निम्नानुसार छन् :
विद्यार्थीले बीचमै पढाइ छाड्ने समस्या
गरिबी, अभिभावकको शैक्षिक चेतनाको कमी, विद्यालयको दूरी, पारिवारिक जिम्मेवारी तथा अन्य सामाजिक–आर्थिक कारणले केही विद्यार्थीले बीचमै विद्यालय छाड्न सक्छन् ।
विद्यार्थीले पढाइ छाड्नुका वास्तविक कारण पहिचान गरी विद्यालयमा नियमित उपस्थिति बढाउने तथा शिक्षाबाट वञ्चित हुन नदिने उपाय खोज्न यो विषयमा अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ ।
मातृभाषाका कारण सिकाइमा परेको प्रभाव
विद्यालयमा प्रयोग हुने शिक्षण भाषा र विद्यार्थीको मातृभाषा फरक हुँदा केही विद्यार्थीलाई पढाइ बुझ्न, आफ्ना विचार व्यक्त गर्न तथा सिकाइमा सक्रिय हुन कठिन हुन सक्छ ।
भाषिक कठिनाइले विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा कस्तो प्रभाव पारेको छ भन्ने पहिचान गरी विद्यार्थीमैत्री तथा समावेशी शिक्षण वातावरण निर्माण गर्न यस्तो अनुसन्धान उपयोगी हुन्छ ।
परिमाणात्मक, गुणात्मक र मिश्रित अध्ययन पद्धतिबीच के फरक छ ? एउटा तालिकामा देखाउनुहोस् ।
परिमाणात्मक, गुणात्मक र मिश्रित अध्ययन पद्धतिबीचको फरक निम्न तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ :
| फरकको आधार | परिमाणात्मक पद्धति | गुणात्मक पद्धति | मिश्रित पद्धति |
|---|---|---|---|
| परिभाषा | सङ्ख्यात्मक तथ्याङ्क सङ्कलन गरी तथ्याङ्कशास्त्रीय विश्लेषण गरिने पद्धति । | विचार, अनुभव, भावना, व्यवहार तथा अन्य वर्णनात्मक सूचना सङ्कलन र विश्लेषण गरिने पद्धति । | परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै पद्धति प्रयोग गरी अध्ययन गरिने विधि । |
| तथ्याङ्कको प्रकृति | सङ्ख्यात्मक र मापनयोग्य | वर्णनात्मक तथा गुणात्मक | सङ्ख्यात्मक र वर्णनात्मक दुवै |
| मुख्य उद्देश्य | मापन, तुलना र प्रवृत्ति पहिचान | अनुभव, अर्थ र व्यवहार बुझ्ने | विषयलाई दुवै दृष्टिकोणबाट विस्तृत रूपमा बुझ्ने |
| प्रमुख विधि | सर्वेक्षण, प्रयोगात्मक अध्ययन | अन्तर्वार्ता, क्षेत्र अवलोकन, केस अध्ययन | सर्वेक्षण, अन्तर्वार्ता, अवलोकन आदि संयोजन |
| उदाहरण | कक्षाको औसत प्राप्ताङ्क अध्ययन | विद्यार्थीको सिकाइ अनुभव अध्ययन | प्राप्ताङ्क र सिकाइ अनुभव दुवैको संयुक्त अध्ययन |
परिमाणात्मक
सङ्ख्या र मापनमा केन्द्रित
गुणात्मक
अनुभव र वर्णनमा केन्द्रित
मिश्रित
दुवै पद्धतिको संयोजन
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.