जीवनोपयोगी सिपका रूपमा डिजिटल सिपहरू तथा सामान्य अनुसन्धान सिपहरू
सामाजिक तथ्याङ्क र सूचना सङ्कलनका विधि र साधनहरू
पाठ परिचय
यस पाठमा हामी सामाजिक तथ्याङ्क र सूचना सङ्कलनका विधि तथा साधनहरू का बारेमा अध्ययन गर्नेछौँ । सामाजिक अनुसन्धानमा सही, सान्दर्भिक र विश्वसनीय जानकारी प्राप्त गर्न उपयुक्त तथ्याङ्क सङ्कलन विधि तथा साधन छनोट गर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
प्रश्नावली, अन्तर्वार्ता मार्गदर्शन, अवलोकन मार्गदर्शन, रुजुसूची तथा डिजिटल भिडियो माध्यमजस्ता साधन प्रयोग गरेर अनुसन्धानका लागि आवश्यक तथ्याङ्क तथा सूचना सङ्कलन गर्न सकिन्छ ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर दिनुहोस् :
तथ्याङ्क सङ्कलन विधि भनेको के हो ?
खोज वा अनुसन्धानका प्रश्नहरूको उत्तर प्राप्त गर्न आवश्यक सान्दर्भिक तथा विशिष्ट जानकारी व्यवस्थित रूपमा सङ्कलन गर्ने प्रक्रियालाई तथ्याङ्क सङ्कलन विधि भनिन्छ ।
यसरी सङ्कलन गरिएको तथ्याङ्कलाई व्यवस्थापन, प्रशोधन तथा विश्लेषण गरी अनुसन्धानका प्रश्नहरूको उत्तर र निष्कर्ष निकालिन्छ ।
अनुसन्धानका लागि आवश्यक तथ्य तथा सूचना निश्चित प्रक्रिया अपनाएर प्राप्त गर्ने व्यवस्थित तरिका ।
प्रश्नावली किन सबैभन्दा प्रचलित साधन हो ?
प्रश्नावली (Questionnaire) तथ्याङ्क सङ्कलनको प्रचलित साधन हो, किनकि यसबाट धेरै उत्तरदाताबाट तुलनात्मक रूपमा कम समय, कम खर्च र सीमित स्रोतसाधनमा आवश्यक तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न सकिन्छ ।
प्रश्नावलीमा अनुसन्धानको उद्देश्यअनुसार प्रश्नहरूको व्यवस्थित सूची तयार गरी उत्तरदातासमक्ष प्रस्तुत गरिन्छ र प्राप्त उत्तरलाई तथ्याङ्कका रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।
प्रश्नावली प्रचलित हुनुका कारण :
धेरै उत्तरदातासम्म पुग्न सकिन्छ ।
कम समयमा तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न सकिन्छ ।
तुलनात्मक रूपमा कम खर्चिलो हुन्छ ।
उत्तरलाई व्यवस्थित रूपमा तुलना गर्न सजिलो हुन्छ ।
सरल रूपमा
धेरै व्यक्तिबाट एउटै प्रकारका प्रश्नको उत्तर छिटो र व्यवस्थित रूपमा प्राप्त गर्न सकिने भएकाले प्रश्नावली व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।
अन्तर्वार्ता मार्गदर्शन भनेको के हो ?
अन्तर्वार्ताका क्रममा उत्तरदातालाई सोधिने प्रश्न वा प्रश्नसँग सम्बन्धित मुख्य विषय तथा बुँदाहरूको व्यवस्थित सूची वा टिपोटलाई अन्तर्वार्ता मार्गदर्शन (Interview Guideline) भनिन्छ ।
संरचित अन्तर्वार्ता
पहिले नै निश्चित गरिएका प्रश्नहरूको सूची प्रयोग गरिन्छ ।
अन्य अन्तर्वार्ता
मुख्य विषय तथा प्रश्नका बुँदाहरू तयार गरी आवश्यकताअनुसार थप प्रश्न सोध्न सकिन्छ ।
भिडियो अनुप्रयोगलाई तथ्याङ्क सङ्कलनमा कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ ? एक उदाहरण दिनुहोस् ।
Zoom, Google Meet, Microsoft Teams जस्ता भिडियो अनुप्रयोग प्रयोग गरी अनलाइन अन्तर्वार्ता, समूह छलफल तथा दृश्य अवलोकनमार्फत तथ्याङ्क र सूचना सङ्कलन गर्न सकिन्छ ।
यस्ता माध्यमले भौगोलिक रूपमा टाढा रहेका उत्तरदाता, विज्ञ तथा सहभागीहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न सहयोग गर्छन् ।
उदाहरण
कुनै सामाजिक विषयमा विशेषज्ञको धारणा सङ्कलन गर्न अनुसन्धानकर्ताले Zoom मार्फत भिडियो अन्तर्वार्ता सञ्चालन गरी आवश्यक जानकारी प्राप्त गर्न सक्छ ।
सामाजिक अध्ययन विषयमा तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न प्रयोग गर्न सकिने कुनै चारवटा साधनहरूको नाम लेखी कुनै दुईको छोटो परिचय दिनुहोस् ।
सामाजिक अध्ययनमा तथ्याङ्क तथा सूचना सङ्कलन गर्न प्रयोग गर्न सकिने चार प्रमुख साधन निम्नानुसार छन् :
प्रश्नावली
Questionnaireअन्तर्वार्ता मार्गदर्शन
Interview Guidelineअवलोकन मार्गदर्शन
Observation Guidelineरुजुसूची
Checklistकुनै दुई साधनको छोटो परिचय :
प्रश्नावली
आवश्यक सूचना प्राप्त गर्ने उद्देश्यले व्यवस्थित रूपमा तयार गरिएको प्रश्नहरूको सूचीलाई प्रश्नावली भनिन्छ ।
प्रश्नावली लिखित रूपमा, अनलाइन फाराम, इमेल वा आवश्यकताअनुसार मौखिक रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
अन्तर्वार्ता मार्गदर्शन
अन्तर्वार्ताकारले उत्तरदातासँग छलफल गर्दा सोध्ने प्रश्न, उपप्रश्न वा मुख्य विषयवस्तुको व्यवस्थित टिपोटलाई अन्तर्वार्ता मार्गदर्शन भनिन्छ ।
यसले अन्तर्वार्तालाई विषयवस्तुबाट बाहिर जान नदिई अनुसन्धानको उद्देश्यमा केन्द्रित र व्यवस्थित राख्न सहयोग गर्छ ।
अध्ययन अनुसन्धानका लागि तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने विधि तथा साधनहरू छनोट गर्दा के–के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ? पाँच बुँदामा लेख्नुहोस् ।
तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने विधि तथा साधन छनोट गर्दा निम्न पाँच कुरामा ध्यान दिनुपर्छ :
अनुसन्धानको उद्देश्य र तथ्याङ्कको प्रकार
अनुसन्धानको उद्देश्य, प्रकृति तथा आवश्यक पर्ने तथ्याङ्क गुणात्मक हो वा परिमाणात्मक हो भन्ने कुरा पहिले स्पष्ट गर्नुपर्छ ।
समय, स्रोत र अनुसन्धानकर्ताको दक्षता
उपलब्ध समय, बजेट, जनशक्ति, प्रविधि तथा अनुसन्धानकर्ताको ज्ञान र दक्षताअनुसार उपयुक्त विधि र साधन छनोट गर्नुपर्छ ।
उत्तरदाता र भौगोलिक क्षेत्र
उत्तरदाताको सङ्ख्या, अवस्था, उमेर, पहुँच तथा तथ्याङ्क सङ्कलन गरिने भौगोलिक क्षेत्रको प्रकृति ध्यानमा राख्नुपर्छ ।
आवश्यकताअनुसार एकभन्दा बढी साधनको प्रयोग
अनुसन्धानको प्रकृतिअनुसार प्रश्नावली, अन्तर्वार्ता, अवलोकन वा अन्य साधनलाई संयोजन गरी प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसबाट विभिन्न स्रोतबाट प्राप्त सूचना तुलना गर्न र अध्ययनलाई थप विश्वसनीय बनाउन सहयोग पुग्छ ।
नैतिकता र सरल भाषा
प्रश्न वा अवलोकनले उत्तरदाताको गोपनीयता, सम्मान, संस्कृति तथा व्यक्तिगत भावनामा चोट नपुर्याउने गरी सरल र स्पष्ट भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ ।
छिटो सम्झनुहोस्
मुख्य कुरा
अनुसन्धानमा सबै विधि वा साधन समान रूपमा उपयुक्त हुँदैनन् । अनुसन्धान प्रश्न, सहभागी, स्थान, समय, स्रोत र तथ्याङ्कको प्रकृतिअनुसार सही विधि तथा साधन छनोट गर्नुपर्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.