Class 12 Social एकाइ २ पाठ ७ Notes

“`html
एकाइ २

जीवनोपयोगी सिपका रूपमा डिजिटल सिपहरू तथा सामान्य अनुसन्धान सिपहरू

पाठ ७

तथ्याङ्क तथा सूचनाको विश्लेषण र प्रस्तुतीकरण

पाठ परिचय

यस पाठमा अनुसन्धानका लागि सङ्कलन गरिएको तथ्याङ्क तथा सूचनाको विश्लेषण र प्रस्तुतीकरण कसरी गर्ने भन्ने विषयमा अध्ययन गरिन्छ ।

सङ्कलित तथ्याङ्कलाई तयार गर्ने, सफा र व्यवस्थित गर्ने, प्रशोधन गर्ने, विश्लेषण गर्ने तथा अन्त्यमा शाब्दिक, तालिकात्मक वा चित्रात्मक रूपमा प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने प्रक्रिया अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण चरण हो ।

अभ्यास

१. तलका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर दिनुहोस् :

तथ्याङ्क तयारी भनेको के हो ?

उत्तरः

विभिन्न स्रोतबाट सङ्कलन गरिएको तथ्याङ्कलाई प्रशोधन तथा विश्लेषणका लागि उपयुक्त अवस्थामा तयार गर्ने प्रक्रियालाई तथ्याङ्क तयारी (Data Preparation) भनिन्छ ।

तथ्याङ्क तयारी

सङ्कलित कच्चा तथ्याङ्कलाई सफा, व्यवस्थित, त्रुटिरहित र विश्लेषणयोग्य बनाउने प्रक्रिया ।

तथ्याङ्क तयारीमा गरिने मुख्य कार्यहरू :

तथ्याङ्क सफा गर्ने

व्यवस्थित गर्ने

अनावश्यक तथ्य हटाउने

त्रुटिपूर्ण तथ्य सच्याउने

शङ्कास्पद तथ्य पुनःपुष्टि गर्ने

कच्चा तथ्याङ्क सफाइ व्यवस्थापन विश्लेषणयोग्य तथ्याङ्क

तथ्याङ्क विश्लेषण चरणलाई किन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चरण भनिएको हो ?

उत्तरः

तथ्याङ्क विश्लेषण चरणमा प्रशोधित तथ्याङ्कको अध्ययन गरी अर्थपूर्ण निष्कर्ष निकालिन्छ । कच्चा वा प्रशोधित तथ्याङ्क मात्रले अनुसन्धानको उद्देश्य पूरा गर्दैन; त्यसलाई अनुसन्धानका प्रश्नसँग सम्बन्धित गरी अर्थ निकाल्नुपर्छ ।

विश्लेषणबाट प्राप्त निष्कर्षका आधारमा अनुसन्धानको नतिजा, सुझाव तथा भविष्यका योजना तयार गर्न सकिने भएकाले यो चरण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

तथ्याङ्क सङ्कलित सूचना
विश्लेषण अर्थ र सम्बन्ध खोजी
निष्कर्ष अनुसन्धानको नतिजा

मुख्य कुरा

तथ्याङ्कको वास्तविक अर्थ त्यसको विश्लेषणपछि मात्र स्पष्ट हुन्छ ।

कुनै दुई गुणात्मक तथ्याङ्क प्रशोधन गर्ने कम्प्युटर सफ्टवेयरको नाम उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

गुणात्मक तथ्याङ्क प्रशोधन तथा विश्लेषण गर्न प्रयोग गरिने दुई कम्प्युटर सफ्टवेयर हुन् :

ATLAS.ti

गुणात्मक अनुसन्धान सामग्रीको व्यवस्थापन र विश्लेषणमा प्रयोग हुन्छ ।

NVivo

अन्तर्वार्ता, पाठ तथा अन्य गुणात्मक सामग्रीको विश्लेषणमा प्रयोग हुन्छ ।

शाब्दिक प्रस्तुतीकरण भनेको के हो ?

उत्तरः

सङ्कलित तथ्याङ्क तथा जानकारीलाई शब्द, वाक्य र अनुच्छेद को प्रयोग गरी व्याख्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने विधिलाई शाब्दिक प्रस्तुतीकरण (Textual Presentation) भनिन्छ ।

शाब्दिक प्रस्तुतीकरण

तथ्य तथा सूचनालाई भाषाको प्रयोग गरी वर्णन, व्याख्या र विश्लेषण गर्दै प्रस्तुत गर्ने तरिका ।

विस्तृत व्याख्या गर्न सकिन्छ ।

तथ्यको अर्थ स्पष्ट पार्न सकिन्छ ।

निष्कर्षलाई वर्णनात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।

तथ्याङ्क सङ्कलनपछि गर्नुपर्ने कार्यहरू अति महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । यस भनाइलाई तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस् ।

उत्तरः

तथ्याङ्क सङ्कलनपछिका कार्यहरू अनुसन्धानका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन्, किनकि सङ्कलन गरिएका सबै तथ्याङ्क स्वतः उपयोगी वा सही नहुन सक्छन् ।

सङ्कलनपछि तथ्याङ्कलाई तयारी, प्रशोधन, विश्लेषण तथा प्रस्तुतीकरण गर्नुपर्छ । यी चरणबाट कच्चा तथ्याङ्कलाई व्यवस्थित र अर्थपूर्ण सूचनामा परिवर्तन गरी अनुसन्धानका प्रश्नहरूको उत्तर तथा निष्कर्ष निकालिन्छ ।

तयारी

तथ्याङ्क जाँच र सफाइ

प्रशोधन

वर्गीकरण र व्यवस्थापन

विश्लेषण

अर्थ र सम्बन्ध खोजी

प्रस्तुतीकरण

नतिजा स्पष्ट रूपमा देखाउने

कच्चा तथ्याङ्क तयारी प्रशोधन विश्लेषण प्रस्तुतीकरण अर्थपूर्ण निष्कर्ष
निष्कर्षः उचित तयारी, प्रशोधन र विश्लेषणबिना सङ्कलित तथ्याङ्कबाट विश्वसनीय निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन । त्यसैले तथ्याङ्क सङ्कलनपछिका चरण अनुसन्धानका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भाग हुन् ।

शाब्दिक प्रस्तुतीकरणलाई प्रभावकारी बनाउने कुनै पाँच उपायहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

शाब्दिक प्रस्तुतीकरणलाई प्रभावकारी बनाउन निम्न पाँच उपाय अपनाउन सकिन्छ :

सरल र स्पष्ट भाषा प्रयोग गर्ने

लक्षित पाठकको ज्ञान, आवश्यकता तथा चासोअनुसार बुझ्न सजिलो भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ ।

तटस्थ रहने

व्यक्तिगत भावना, पूर्वाग्रह वा पक्षधरता झल्कने शब्द तथा अभिव्यक्तिको प्रयोगबाट बच्नुपर्छ ।

तथ्य र सङ्ख्या पुनरावलोकन गर्ने

सङ्ख्या, प्रतिशत तथा अन्य तथ्य प्रस्तुत गर्दा त्रुटि भए नभएको जाँच गरी आवश्यक सुधार गर्नुपर्छ ।

छोटो र सारगर्भित लेख्ने

अनावश्यक रूपमा लामो र जटिल वाक्यको सट्टा छोटो, स्पष्ट तथा सारगर्भित अभिव्यक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ ।

अनावश्यक दोहोर्‍याइबाट बच्ने

एउटै तथ्य वा विचारलाई पटक–पटक दोहोर्‍याउनु हुँदैन ।

छिटो सम्झनुहोस्

सरल भाषा तटस्थता तथ्य जाँच संक्षिप्तता दोहोर्‍याइ नगर्ने

चित्रात्मक प्रस्तुतीकरणका कुनै पाँच प्रकारहरू उल्लेख गरी प्रत्येकको एक–एक फाइदा उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

तथ्य तथा जानकारीलाई चार्ट, ग्राफ, चित्र वा अन्य दृश्य माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने तरिकालाई चित्रात्मक प्रस्तुतीकरण (Graphical Presentation) भनिन्छ ।

स्तम्भचित्र

Bar Chart

विभिन्न समूह वा वर्गको तथ्याङ्कलाई तुलना गर्न सजिलो हुन्छ ।

रेखाचित्र

Line Graph

समयसँगै तथ्याङ्कमा भएको परिवर्तन वा प्रवृत्ति देखाउन प्रभावकारी हुन्छ ।

वृत्तचित्र

Pie Chart

कुल तथ्याङ्कका विभिन्न भाग वा प्रतिशतलाई सजिलै देखाउन सकिन्छ ।

तालिका

Table

धेरै तथ्याङ्कलाई क्रमबद्ध र व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्न सजिलो हुन्छ ।

फ्लोचार्ट

Flowchart

कुनै प्रक्रिया वा कार्यका चरणलाई क्रमिक रूपमा स्पष्ट देखाउन उपयोगी हुन्छ ।

प्रस्तुतीकरण मुख्य उपयोग फाइदा
स्तम्भचित्र वर्गहरूको तुलना तुलना छिटो बुझ्न सकिन्छ
रेखाचित्र समयअनुसार परिवर्तन प्रवृत्ति स्पष्ट देखिन्छ
वृत्तचित्र प्रतिशत वा हिस्सेदारी समग्रको भाग तुलना गर्न सजिलो हुन्छ
तालिका व्यवस्थित तथ्य प्रस्तुति धेरै तथ्य एउटै ठाउँमा राख्न सकिन्छ
फ्लोचार्ट प्रक्रियाका चरण क्रमिक प्रक्रिया बुझ्न सजिलो हुन्छ

मुख्य कुरा

तथ्याङ्कको प्रकृति र प्रस्तुतीकरणको उद्देश्यअनुसार उपयुक्त चार्ट, ग्राफ, तालिका वा अन्य दृश्य माध्यम छनोट गर्नुपर्छ ।

“`

Discussion

Share a helpful question, idea, or explanation with other students.

Leave a Comment

Write a clear question, answer, or helpful explanation.
Your email will not be published.

Download Our Offline App

Study class-wise notes even when internet is not available. Get the app from Play Store.

Nepal eNotes offline app preview
Get it on Google Play