जीवनोपयोगी सिपका रूपमा डिजिटल सिपहरू तथा सामान्य अनुसन्धान सिपहरू
लेखनकार्यमा अरूको लेखरचनाको प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने नैतिक पक्ष
पाठ परिचय
यस पाठमा कुनै लेख, अनुसन्धान, पुस्तक, वेबसाइट वा अन्य स्रोतबाट सामग्री प्रयोग गर्दा पालना गर्नुपर्ने नैतिक पक्ष का बारेमा अध्ययन गरिन्छ । विशेष गरी बौद्धिक चोरी (Plagiarism), यसको कारण, उदाहरण तथा यसबाट बच्ने उपायहरू यस पाठका मुख्य विषय हुन् ।
अनुसन्धान तथा लेखनकार्यमा अरूको विचार, तथ्य, शब्द वा सिर्जनाको उचित सम्मान गर्दै आवश्यक स्रोत उल्लेख गर्नु लेखक तथा अनुसन्धानकर्ताको महत्त्वपूर्ण नैतिक जिम्मेवारी हो ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर दिनुहोस् :
बौद्धिक चोरी भनेको के हो ?
अरू व्यक्तिको विचार, लेख, अनुसन्धान, सिर्जना वा अन्य बौद्धिक सामग्रीलाई उचित स्रोत उल्लेख नगरी आफ्नै सिर्जना वा विचारका रूपमा प्रस्तुत गर्ने कार्यलाई बौद्धिक चोरी भनिन्छ ।
अरूको बौद्धिक सिर्जना वा विचारलाई उचित श्रेय नदिई आफ्नो भनेर प्रस्तुत गर्नु ।
महत्त्वपूर्ण कुरा
बौद्धिक चोरी जानाजानी वा आवश्यक उद्धरण तथा सन्दर्भसम्बन्धी ज्ञानको अभावका कारण अनजानमा पनि हुन सक्छ ।
मानिसहरूले बौद्धिक चोरी गर्नुका कुनै दुई कारणहरू लेख्नुहोस् ।
जानकारीको अभाव
स्रोत कसरी उल्लेख गर्ने, उद्धरण कसरी गर्ने र अरूको विचारलाई आफ्नै शब्दमा कसरी पुनर्लेखन गर्ने भन्नेबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा अनजानमा बौद्धिक चोरी हुन सक्छ ।
समयको दबाब र लापरवाही
समयमै काम पूरा गर्नुपर्ने दबाब, अध्ययनमा पर्याप्त समय नदिनु तथा इन्टरनेटबाट सजिलै सामग्री Copy–Paste गर्ने प्रवृत्तिका कारण जानाजानी बौद्धिक चोरी हुन सक्छ ।
जानाजान गरिने बौद्धिक चोरीका कुनै दुई उदाहरण दिनुहोस् ।
अरू कसैको पूरै लेख, अनुसन्धानपत्र वा प्रतिवेदनलाई आफ्नो नाममा प्रकाशित गर्नु वा शैक्षिक संस्थामा बुझाउनु ।
बजार वा अनलाइनबाट अरूले तयार पारेको लेखरचना किनेर वा प्राप्त गरेर आफ्नो सिर्जनाका रूपमा विद्यालय वा विश्वविद्यालयमा प्रस्तुत गर्नु ।
बौद्धिक चोरी गर्ने व्यक्तिलाई कस्तो कारबाही हुन्छ ? एक उदाहरण दिनुहोस् ।
बौद्धिक चोरी प्रमाणित भएमा सम्बन्धित विद्यालय, विश्वविद्यालय, प्रकाशन संस्था वा अन्य निकायको नियमअनुसार शैक्षिक, व्यावसायिक वा अनुशासनात्मक कारबाही हुन सक्छ ।
लेखनकार्य वा अनुसन्धान अस्वीकृत हुन सक्छ ।
अङ्क वा शैक्षिक मूल्याङ्कनमा असर पर्न सक्छ ।
अनुसन्धान गतिविधिमा रोक लगाउन सकिन्छ ।
संस्थागत नियमअनुसार थप अनुशासनात्मक कारबाही हुन सक्छ ।
“बौद्धिक चोरी एक अपराध हो।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित एक अनुच्छेदमा व्याख्या गर्नुहोस् ।
बौद्धिक चोरी गम्भीर नैतिक तथा शैक्षिक अनुचित कार्य हो । कुनै व्यक्तिले धेरै समय, श्रम, ज्ञान र सिर्जनात्मक क्षमताको प्रयोग गरेर तयार गरेको विचार, लेख, अनुसन्धान वा सिर्जनालाई अर्को व्यक्तिले स्रोत उल्लेख नगरी आफ्नो भनेर प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन ।
यस्तो कार्यले वास्तविक सिर्जनाकर्ताको बौद्धिक अधिकार, शैक्षिक निष्ठा र मौलिकताको सम्मानमा असर पुर्याउँछ । उदाहरणका लागि, कुनै विद्यार्थीले इन्टरनेटबाट अर्को व्यक्तिको अनुसन्धान प्रतिवेदन हुबहु Copy–Paste गरी आफ्नो नाममा बुझाएमा त्यो बौद्धिक चोरी हो ।
त्यसैले लेखन तथा अनुसन्धानमा प्रयोग गरिएको सामग्रीको सही स्रोत उल्लेख गर्नु, उद्धरण गर्नुपर्ने ठाउँमा उद्धरण गर्नु र अरूको विचारलाई उचित श्रेय दिनु आवश्यक हुन्छ । सम्बन्धित कानुन, संस्थागत नियम वा परिस्थितिअनुसार यस्तो कार्यले अनुशासनात्मक वा कानुनी परिणामसमेत निम्त्याउन सक्छ ।
बौद्धिक चोरीबाट बच्ने कुनै पाँच उपायहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
बौद्धिक चोरीबाट बच्न लेखन तथा अनुसन्धानका क्रममा निम्न पाँच उपाय अपनाउनुपर्छ :
स्रोत उल्लेख गर्ने
पुस्तक, लेख, प्रतिवेदन, वेबसाइट वा अन्य स्रोतबाट तथ्य, विचार वा सामग्री प्रयोग गर्दा त्यसको लेखक तथा स्रोत स्पष्ट रूपमा उल्लेख गर्नुपर्छ ।
Citing Sourcesउद्धरण गर्ने
अरू व्यक्तिको भनाइ वा लेख जस्ताको तस्तै प्रयोग गर्नुपरेमा त्यसलाई उद्धरण चिन्हभित्र राखी उचित स्रोत उल्लेख गर्नुपर्छ ।
Quotingपुनर्लेखन गर्ने
अरूको विचारलाई राम्रोसँग बुझेर आफ्नै शब्दमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ । पुनर्लेखन गरे पनि मूल स्रोतलाई श्रेय दिनुपर्छ ।
Paraphrasingलेखनको पुनरावलोकन गर्ने
अन्तिम रूपमा बुझाउनुअघि आफ्नो लेखन ध्यानपूर्वक पढ्ने, उद्धरण तथा स्रोत छुटेको छ कि छैन जाँच्ने र आवश्यक परे शिक्षक वा जानकार व्यक्तिको सुझाव लिनुपर्छ ।
Proofreading and Reviewसन्दर्भ सूची तयार गर्ने
लेख वा अनुसन्धानमा प्रयोग गरिएका पुस्तक, वेबसाइट, लेख, प्रतिवेदन तथा अन्य स्रोतहरूको व्यवस्थित सूची अन्त्यमा राख्नुपर्छ ।
Bibliography / References
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.