जीवनोपयोगी सिपका रूपमा डिजिटल सिपहरू तथा सामान्य अनुसन्धान सिपहरू
सामाजिक अध्ययनमा सहसम्बन्ध तथा कार्यकारण सम्बन्धको अवधारणा
पाठ परिचय
यस पाठमा सामाजिक अध्ययन तथा अनुसन्धानसँग सम्बन्धित तथ्याङ्क, अनुसन्धान, तथ्याङ्कका प्रकार र तथ्याङ्कका स्रोत जस्ता आधारभूत अवधारणाहरूको अध्ययन गरिन्छ । सामाजिक घटनालाई व्यवस्थित रूपमा बुझ्न, विश्लेषण गर्न र निष्कर्षमा पुग्न तथ्याङ्क तथा अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर दिनुहोस् :
तथ्याङ्क भनेको के हो ? उदाहरण दिनुहोस् ।
कुनै खास उद्देश्यका लागि सङ्कलन गरिएका तथ्य, अङ्क वा सूचनाहरूको व्यवस्थित समूहलाई तथ्याङ्क (Data) भनिन्छ । तथ्याङ्कले कुनै विषय वा समस्याको विश्लेषण गर्न आवश्यक आधार प्रदान गर्छ ।
अध्ययन तथा विश्लेषणका लागि सङ्कलन गरिएको तथ्य, अङ्क वा सूचनाको व्यवस्थित समूह ।
तथ्याङ्कका मुख्य प्रकार :
परिमाणात्मक तथ्याङ्क
सङ्ख्यात्मक रूपमा व्यक्त वा मापन गर्न सकिने तथ्याङ्क ।
Quantitative Dataगुणात्मक तथ्याङ्क
कुनै व्यक्ति, वस्तु वा अवस्थाको गुण तथा विशेषता वर्णन गर्ने तथ्याङ्क ।
Qualitative Dataउदाहरण
परिमाणात्मक: ५ किलोग्राम तौल, १० मिटर लम्बाइ, १००० रुपियाँ आम्दानी ।
गुणात्मक: अनुभव, गुणस्तर, रङ, व्यवहार आदि ।
अनुसन्धान भनेको के हो ?
कुनै विषय, घटना वा समस्याका बारेमा व्यवस्थित, क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक तरिकाले नयाँ तथ्य, ज्ञान वा समाधान खोज्ने प्रक्रियालाई अनुसन्धान भनिन्छ ।
अनुसन्धानका मुख्य उद्देश्य
- नयाँ तथ्य तथा ज्ञान पत्ता लगाउनु ।
- विद्यमान ज्ञानको परीक्षण तथा परिमार्जन गर्नु ।
- समस्याको कारण र समाधान खोज्नु ।
- वैज्ञानिक आधारमा निष्कर्ष निकाल्नु ।
तथ्याङ्कका स्रोतहरू कति प्रकारका छन् ?
तथ्याङ्कका स्रोतहरू मुख्य रूपमा दुई प्रकारका हुन्छन् :
प्राथमिक स्रोत
Primary Sourceद्वितीय स्रोत
Secondary Sourceपरिमाणात्मक तथा गुणात्मक तथ्याङ्क उदाहरणसहित परिचय दिनुहोस् ।
तथ्याङ्कलाई यसको प्रकृतिका आधारमा परिमाणात्मक र गुणात्मक गरी दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।
परिमाणात्मक तथ्याङ्क
सङ्ख्यात्मक रूपमा मापन वा व्यक्त गर्न सकिने तथ्याङ्कलाई परिमाणात्मक तथ्याङ्क भनिन्छ । यस्तो तथ्याङ्कलाई गणितीय तथा तथ्याङ्कीय विधिबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।
गुणात्मक तथ्याङ्क
कुनै व्यक्ति, वस्तु वा अवस्थाको गुण, विशेषता वा प्रकृतिको वर्णन गर्ने तथ्याङ्कलाई गुणात्मक तथ्याङ्क भनिन्छ । यस्तो तथ्याङ्कलाई सामान्यतया अवलोकन, अन्तर्वार्ता तथा वर्णनात्मक अध्ययनबाट सङ्कलन गरिन्छ ।
| आधार | परिमाणात्मक तथ्याङ्क | गुणात्मक तथ्याङ्क |
|---|---|---|
| प्रकृति | सङ्ख्यात्मक | वर्णनात्मक |
| मापन | मापन गर्न सकिन्छ | प्रत्यक्ष सङ्ख्यात्मक मापन आवश्यक हुँदैन |
| उदाहरण | उचाइ, तौल, आम्दानी | रङ, अनुभव, गुणस्तर |
तथ्याङ्कका स्रोतहरू कति प्रकारका हुन्छन् ? उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस् ।
तथ्याङ्कका स्रोतहरू प्राथमिक स्रोत र द्वितीय स्रोत गरी दुई प्रकारका हुन्छन् ।
प्राथमिक स्रोत
Primary Sourceअनुसन्धानकर्ताले आफ्नो अध्ययनका लागि आफैँले पहिलो पटक प्रत्यक्ष रूपमा सङ्कलन गरेको मौलिक तथ्याङ्कलाई प्राथमिक स्रोतबाट प्राप्त तथ्याङ्क भनिन्छ ।
उदाहरण :
- सर्वेक्षण (Survey)
- अन्तर्वार्ता (Interview)
- क्षेत्र भ्रमण (Field Visit)
- अवलोकन (Observation)
द्वितीय स्रोत
Secondary Sourceअन्य व्यक्ति वा संस्थाले पहिले नै कुनै उद्देश्यका लागि सङ्कलन, प्रशोधन वा प्रकाशित गरेको तथ्याङ्कलाई द्वितीय स्रोतबाट प्राप्त तथ्याङ्क भनिन्छ ।
उदाहरण :
- जनगणना प्रतिवेदन
- पुस्तक तथा शोधपत्र
- पत्रपत्रिका
- इन्टरनेट स्रोत
- सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाका प्रतिवेदन
Best