Class 12 Social एकाइ २ पाठ २ Notes

“`html
एकाइ २

पाठ २

तथ्याङ्क र अनुसन्धान

१. तलका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर दिनुहोस् :

तथ्याङ्क भनेको के हो ? उदाहरण दिनुहोस् ।

उत्तरः

तथ्याङ्क भन्नाले कुनै पनि विषयसम्बन्धी जानकारी, आँकडा, तथ्य, चित्र, सङ्केत वा विवरणलाई बुझिन्छ । तथ्याङ्क मुख्यतः दुई प्रकारका हुन्छन्— परिमाणात्मकगुणात्मक

परिमाणात्मक तथ्याङ्क

यस्ता तथ्याङ्कलाई सङ्ख्यामा व्यक्त गर्न सकिन्छ । जस्तैः ५ किलोग्राम तौल, १० मिटर लम्बाइ, १००० रुपियाँ आम्दानी वा खर्च आदि ।

गुणात्मक तथ्याङ्क

यस प्रकारको तथ्याङ्कले गुण वा विशेषताहरू दर्शाउँछ । यस्तो तथ्याङ्क अन्तर्वार्ता, प्रश्नावली वा अवलोकनबाट सङ्कलन गर्न सकिन्छ ।

अनुसन्धान भनेको के हो ?

उत्तरः

अनुसन्धान भनेको कुनै पनि विषयको व्यवस्थित तथा वैज्ञानिक रूपमा नयाँ ज्ञानको खोजी गर्ने विधि हो । यसले व्यक्तिमा भएको ज्ञान र बुझाइलाई विस्तार गर्ने कार्य गर्दछ ।

तथ्याङ्कका स्रोतहरू कति प्रकारका छन् ?

उत्तरः

तथ्याङ्कका स्रोतहरू मुख्यतः दुई प्रकारका छन्— प्राथमिक स्रोतद्वितीय स्रोत

१. प्राथमिक स्रोत

कुनै पनि अध्ययन गर्ने व्यक्ति वा समूहले आफैँ प्रत्यक्ष रूपमा सङ्कलन गरेको तथ्याङ्कलाई प्राथमिक स्रोतबाट प्राप्त तथ्याङ्क भनिन्छ । सर्वेक्षण, अन्तर्वार्ता, क्षेत्रभ्रमण तथा अवलोकन आदि प्राथमिक स्रोतका उदाहरण हुन् ।

२. द्वितीय स्रोत

अनुसन्धानकर्ताबाहेक अन्य व्यक्ति वा संस्थाले पहिले नै सङ्कलन गरेर राखेको तथ्याङ्कलाई द्वितीय स्रोतबाट प्राप्त तथ्याङ्क भनिन्छ । जनगणना, पुस्तक, पत्रपत्रिका, इन्टरनेट आदि यसका उदाहरण हुन् ।

परिमाणात्मक तथ्याङ्क तथा गुणात्मक तथ्याङ्कको उदाहरणसहित परिचय दिनुहोस् ।

उत्तरः

तथ्याङ्कलाई मुख्यतः दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ—परिमाणात्मक तथ्याङ्क र गुणात्मक तथ्याङ्क ।

१. परिमाणात्मक तथ्याङ्क

परिमाणात्मक तथ्याङ्क भनेको परिमाण वा मात्रा बुझाउने तथ्याङ्क हो । यसलाई सङ्ख्यामा व्यक्त गर्न सकिन्छ । जस्तैः ५ किलोग्राम तौल, १० मिटर लम्बाइ, १००० रुपियाँ आम्दानी वा खर्च आदि ।

यस प्रकारको तथ्याङ्कको तथ्याङ्कशास्त्रीय तथा गणितीय विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

२. गुणात्मक तथ्याङ्क

गुणात्मक तथ्याङ्कले कुनै वस्तु, व्यक्ति वा अवस्थाका गुण, अनुभव तथा विशेषताहरू दर्शाउँछ । यसलाई अन्तर्वार्ता, प्रश्नावली वा अवलोकनबाट सङ्कलन गर्न सकिन्छ ।

वस्तुको गुणस्तर, व्यक्तिको अनुभव, मन पर्ने वा मन नपर्ने कुरा आदि गुणात्मक तथ्याङ्कका उदाहरण हुन् । यस्ता तथ्याङ्कलाई सामान्यतया प्रत्यक्ष रूपमा सङ्ख्यामा व्यक्त गर्न सकिँदैन ।

तथ्याङ्कका स्रोतहरू कति प्रकारका हुन्छन् ? उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस् ।

उत्तरः

तथ्याङ्कका स्रोतहरू प्राथमिक र द्वितीय गरी दुई प्रकारका हुन्छन् ।

(क) प्राथमिक स्रोत

प्राथमिक स्रोतबाट प्रत्यक्ष तथा वास्तविक तथ्याङ्क प्राप्त गर्न सकिन्छ । अध्ययन गर्ने व्यक्ति वा समूहले आफैँ सङ्कलन गरेको तथ्याङ्कलाई प्राथमिक स्रोतबाट प्राप्त तथ्याङ्क भनिन्छ ।

उदाहरण: सर्वेक्षण, अन्तर्वार्ता, क्षेत्रभ्रमण, अवलोकन आदि ।

(ख) द्वितीय स्रोत

अनुसन्धानकर्ताबाहेक अन्य व्यक्ति वा संस्थाले पहिले नै सङ्कलन गरेर राखेका तथ्याङ्कलाई द्वितीय स्रोतबाट प्राप्त तथ्याङ्क भनिन्छ । यस्ता तथ्याङ्क प्रकाशित वा अप्रकाशित दुवै प्रकारका हुन सक्छन् ।

उदाहरण: जनगणना, पुस्तक, पत्रपत्रिका, इन्टरनेट तथा अन्य सञ्चार माध्यम आदि ।

Discussion

Share a helpful question, idea, or explanation with other students.

Leave a Comment

Write a clear question, answer, or helpful explanation.
Your email will not be published.

Download Our Offline App

Study class-wise notes even when internet is not available. Get the app from Play Store.

Nepal eNotes offline app preview
Get it on Google Play