सामाजिक तथा जीवनोपयोगी शिक्षाको अवधारणा
जीवनोपयोगी शिक्षा, जीवनोपयोगी सिप र स्वस्थ जीवनशैलीबिचको अन्तरसम्बन्ध
पाठ परिचय
यस पाठमा हामी जीवनोपयोगी शिक्षा, जीवनोपयोगी सिप र स्वस्थ जीवनशैलीबिचको अन्तरसम्बन्ध का बारेमा विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ । पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तन परम्पराले जीवनोपयोगी सिप, नैतिक आचरण तथा स्वस्थ जीवनशैलीलाई कसरी व्याख्या गरेका छन् भन्ने विषयमा पनि जानकारी हासिल गर्नेछौँ ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
पूर्वीय चिन्तन परम्परा भन्नाले के बुझिन्छ ?
पूर्वीय दर्शन, धर्म, संस्कार, संस्कृति, सभ्यता तथा कलामा आधारित चिन्तन परम्परालाई पूर्वीय चिन्तन परम्परा भनिन्छ । यसले सामान्यतया एसियाका पूर्वी तथा दक्षिणी भूभागमा विकास भएका विविध दर्शनहरूलाई समेट्छ ।
भारतवर्षीय, चिनियाँ, जापानी तथा कोरियाली दर्शनहरू पूर्वीय चिन्तनअन्तर्गत पर्दछन् । हिन्दु, जैन, बौद्ध, किरात, कन्फुसियस तथा ताओ दर्शनको प्रभावबाट पूर्वीय चिन्तन परम्परा विकसित भएको पाइन्छ ।
पूर्वीय चिन्तनका प्रमुख दार्शनिक परम्पराहरू :
हिन्दु दर्शन
बौद्ध दर्शन
जैन दर्शन
किरात दर्शन
कन्फुसियस दर्शन
ताओ दर्शन
नैतिक जीवन र सदाचार
पूर्वीय चिन्तन परम्पराले नैतिक जीवन र सदाचार लाई विशेष महत्त्व दिन्छ । मानिसको खानपिन, सङ्गत तथा जीवनशैलीले उसको चिन्तन र व्यवहारमा प्रभाव पार्ने भएकाले ती सबै मानव मर्यादाअनुकूल हुनुपर्ने मान्यता पाइन्छ ।
त्यसैले पूर्वीय चिन्तनमा जीवनोपयोगी आचरण, जीवनोपयोगी सिप तथा स्वस्थ जीवनशैलीलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ ।
पाश्चात्य चिन्तन परम्परा भन्नाले के बुझिन्छ ?
पाश्चात्य चिन्तन परम्परा को मूल स्रोत प्राचीन ग्रिसको दार्शनिक परम्परालाई मानिन्छ । ग्रिसका प्रसिद्ध दार्शनिक सुकरात, प्लेटो तथा अरस्तुका विचारहरूले यस परम्परामा गहिरो प्रभाव पारेका छन् ।
सुकरात
तार्किक प्रश्न, संवाद तथा बहसको शैलीलाई महत्त्व दिएका थिए ।
प्लेटो
दर्शन, ज्ञान, शिक्षा तथा आदर्श शासनसम्बन्धी विचारमा विशेष जोड दिएका थिए ।
अरस्तु
प्रकृति, भौतिक जगत् तथा मानव समाजको व्यवस्थित अध्ययनलाई अगाडि बढाएका थिए ।
सुकरातको तार्किक बहस शैलीलाई पाश्चात्य दर्शनको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ । पछि युरोपमा क्रिश्चियन मतको पनि प्रभाव रह्यो । कालान्तरमा कलाकार, वैज्ञानिक तथा चिन्तकहरूको नयाँ विचार, आलोचना र खोजका कारण पन्थनिरपेक्ष तथा वैज्ञानिक चिन्तन पद्धतिको विकास भयो ।
पाश्चात्य चिन्तनका मुख्य विशेषताहरू :
तार्किक चिन्तन
आलोचनात्मक सोच
वैज्ञानिक खोज
वैचारिक स्वतन्त्रता
प्रविधिको विकास
लोकतान्त्रिक पद्धति
विकास भएका प्रमुख क्षेत्रहरू
पूर्वीय चिन्तन परम्परामा नेपालको कस्तो योगदान रहेको छ ?
पूर्वीय चिन्तन परम्पराको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा नेपालको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ । हिन्दु तथा बौद्ध दुवै दर्शनको संगमस्थलका रूपमा नेपालमा जीवनोपयोगी शिक्षा, जीवनोपयोगी सिप र स्वस्थ जीवनशैलीसँग सम्बन्धित विभिन्न परम्पराहरू लामो समयदेखि अभ्यास हुँदै आएका छन् ।
आयुर्वेद
आयुर्वेद तथा प्राकृतिक जीवनशैलीसम्बन्धी ज्ञान र अभ्यासले पूर्वीय स्वास्थ्य दृष्टिकोणलाई निरन्तरता दिएको छ ।
योग
योगको अभ्यासले शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक सन्तुलन तथा अनुशासित जीवनशैलीलाई प्रोत्साहन गरेको छ ।
विपश्यना
विपश्यना र ध्यानको अभ्यासले आत्मचिन्तन, मानसिक शान्ति तथा स्वस्थ जीवनशैलीलाई जोड दिएको छ ।
शाकाहारी जीवनशैली
शाकाहारी तथा सन्तुलित जीवनशैलीप्रतिको चासोले पूर्वीय जीवनदृष्टिको निरन्तरतामा सहयोग गरेको छ ।
जीवनोपयोगी मूल्य र व्यवहार
हिन्दु र बौद्ध परम्परामा आहार, आचारविचार तथा दैनिक व्यवहारलाई जीवनोपयोगी सिप र स्वस्थ जीवनशैलीसँग अन्तरसम्बन्धित रूपमा हेरिएको पाइन्छ ।
बहुसांस्कृतिकता र मौलिकता
नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा बहुसांस्कृतिकता, मौलिकताको प्रवर्द्धन तथा वैश्वस्थानीकरणजस्ता मान्यताले स्थान पाउँदै गएको देखिन्छ ।
समसामयिक सन्दर्भ
आयुर्वेद, योग, विपश्यना तथा स्वस्थ जीवनशैलीप्रतिको चासो बढ्दै जानुले पूर्वीय चिन्तन परम्पराको महत्त्व र यसको समसामयिक सान्दर्भिकतालाई देखाउँछ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.