जीवनोपयोगी सिपका रूपमा डिजिटल सिपहरू तथा सामान्य अनुसन्धान सिपहरू
अनुसन्धान परिचय
पाठ परिचय
यस पाठमा हामी अनुसन्धान परिचय अन्तर्गत अनुसन्धानमा प्रयोग हुने चर, स्वतन्त्र चर, निर्भर चर तथा अनुसन्धानका आधारभूत अवधारणाबारे अध्ययन गर्नेछौँ । सामाजिक अध्ययनमा अनुसन्धान सिपले कुनै विषय, घटना वा समस्यालाई व्यवस्थित रूपमा अध्ययन, विश्लेषण तथा निष्कर्षमा पुग्न सहयोग गर्छ ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर दिनुहोस् :
चर भनेको के हो ?
अनुसन्धानको क्रममा अध्ययन गरिने कुनै व्यक्ति, वस्तु, स्थान, अवस्था वा प्रक्रियाको मापन गर्न सकिने र परिवर्तन हुन सक्ने गुण वा विशेषतालाई चर भनिन्छ ।
जसको मान व्यक्ति, समय, स्थान वा परिस्थितिअनुसार परिवर्तन हुन सक्छ, त्यसलाई चर भनिन्छ ।
चरका मुख्य प्रकार :
स्वतन्त्र चर
अर्को चरमा प्रभाव पार्ने वा परिवर्तन ल्याउन सक्ने चरलाई स्वतन्त्र चर भनिन्छ ।
Independent Variableनिर्भर चर
स्वतन्त्र चरको प्रभावअनुसार परिवर्तन हुने चरलाई निर्भर चर भनिन्छ ।
Dependent Variableस्वतन्त्र चर र निर्भर चरका एक–एक उदाहरण दिनुहोस् ।
वर्षा र धान उत्पादन को सम्बन्धलाई उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ ।
वर्षाको मात्रा
वर्षाको मात्रा परिवर्तन हुँदा धान उत्पादनमा प्रभाव पर्न सक्छ ।
धान उत्पादन
धान उत्पादन वर्षाको मात्रालगायत विभिन्न अवस्थाबाट प्रभावित हुन्छ ।
मुख्य कुरा
यस उदाहरणमा वर्षा स्वतन्त्र चर र धान उत्पादन निर्भर चर का रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
सहसम्बन्धको परिभाषा लेख्नुहोस् ।
दुई वा दुईभन्दा बढी चरहरूबीच देखिने आपसी सम्बन्धलाई सहसम्बन्ध भनिन्छ ।
सहसम्बन्धले एउटा चरमा परिवर्तन हुँदा अर्को चरमा कस्तो दिशामा वा कति मात्रामा परिवर्तन देखिन्छ भन्ने बुझ्न सहयोग गर्छ ।
दुई वा सोभन्दा बढी चरहरूबीच रहेको आपसी सम्बन्ध वा सँगसँगै परिवर्तन हुने प्रवृत्ति ।
उदाहरण
वर्षाको मात्रा र धान उत्पादनबीच देखिने सम्बन्धलाई सहसम्बन्धको उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ ।
सहसम्बन्ध र कार्यकारण सम्बन्धबीचको सम्बन्धलाई एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।
सहसम्बन्धले दुई चरहरू सँगसँगै परिवर्तन भएको देखाउँछ भने कार्यकारण सम्बन्धले एउटा चरमा आएको परिवर्तनले अर्को चरमा परिवर्तन ल्याएको कारणसमेत स्पष्ट गर्छ ।
सम्बन्ध देखाउँछ
दुई चर सँगसँगै परिवर्तन भएको देखिन्छ, तर कारण किटान गर्न आवश्यक छैन ।
कारण–परिणाम देखाउँछ
एउटा कारकको कारण अर्को परिणाममा परिवर्तन आएको स्पष्ट सम्बन्ध देखाइन्छ ।
चरको परिभाषा र प्रकारहरूबारे उल्लेख गर्दै टाढाको विद्यालयमा अध्ययनरत आफ्नो कक्षाको साथीलाई एक पत्र लेख्नुहोस् ।
प्रिय साथी रमा,
मिठो सम्झना ।
म यहाँ आराम छु र तिमी लगायत तिम्रो सम्पूर्ण परिवार पनि त्यहाँ कुशल नै छ भन्ने आशा गर्दछु । आज म तिमीलाई हाम्रो सामाजिक अध्ययन कक्षामा सिकेको एउटा रमाइलो विषयबारे बताउन यो पत्र लेख्दैछु ।
हिजो हाम्रो सरले हामीलाई चर (Variable) का बारेमा पढाउनुभयो । अनुसन्धानमा अध्ययन गरिने व्यक्ति, वस्तु, अवस्था वा प्रक्रियाको मापन गर्न सकिने र परिवर्तनशील गुण वा विशेषतालाई चर भनिँदो रहेछ ।
चरका दुई मुख्य प्रकार स्वतन्त्र चर (Independent Variable) र निर्भर चर (Dependent Variable) हुन् । सरले दिनुभएको उदाहरणअनुसार वर्षालाई स्वतन्त्र चर र धान उत्पादनलाई निर्भर चरका रूपमा लिन सकिन्छ, किनकि वर्षाको परिवर्तनले धान उत्पादनमा प्रभाव पार्न सक्छ ।
हामीले सहसम्बन्धका बारेमा पनि सामान्य जानकारी लियौँ । यदि दुई चर एउटै दिशामा परिवर्तन भए सकारात्मक सहसम्बन्ध, विपरीत दिशामा परिवर्तन भए नकारात्मक सहसम्बन्ध र स्पष्ट सम्बन्ध नदेखिए शून्य सहसम्बन्ध भन्न सकिने कुरा सिक्यौँ ।
साथी, यो विषय मलाई निकै रोचक लाग्यो । तिम्रो कक्षामा पनि यो पाठ पढाइ भयो कि भएन ? पढाइ भएको भए तिमीले बुझेका कुराहरू अर्को पत्रमा लेखेर पठाऊ है । बाँकी कुरा अर्को पटक लेखौँला ।
सहसम्बन्ध र कार्यकारण सम्बन्धबीच समानता र भिन्नताहरू उल्लेख गरी दुई अनुच्छेद लेख्नुहोस् ।
सहसम्बन्ध र कार्यकारण सम्बन्ध दुवैले दुई वा सोभन्दा बढी चरहरूबीचको सम्बन्धलाई विश्लेषण गर्छन् । दुवै अवधारणा सामाजिक अध्ययन तथा अनुसन्धानमा चरहरू एकआपसमा कसरी सम्बन्धित छन् भन्ने बुझ्न प्रयोग गरिन्छन् । यिनीहरूले तथ्याङ्क तथा घटनाको विश्लेषण गरी कुनै निश्चित ढाँचा वा प्रवृत्ति पहिचान गर्न मद्दत गर्छन् ।
सहसम्बन्धले दुई चरहरू सँगसँगै परिवर्तन हुन्छन् भन्ने देखाउँछ, तर एउटा चरले अर्कोमा परिवर्तन गराएको हो भनी अनिवार्य रूपमा पुष्टि गर्दैन । कार्यकारण सम्बन्धमा भने एउटा कारण वा कारकका कारण अर्को चर वा परिणाममा परिवर्तन आएको स्पष्ट सम्बन्ध स्थापित गरिन्छ । त्यसैले सहसम्बन्ध हुनु मात्र कार्यकारण सम्बन्धको प्रमाण हुँदैन ।
उदाहरणबाट बुझौँ
गर्मी मौसममा आइसक्रिमको बिक्री बढ्न सक्छ र पौडी खेल्ने मानिसको सङ्ख्या पनि बढ्न सक्छ । यी दुई तथ्य सँगसँगै बढेको देखिए पनि आइसक्रिम बिक्रीले पौडी खेल्ने मानिसको सङ्ख्या बढाएको भन्न मिल्दैन । दुवैमा प्रभाव पार्ने अर्को कारक गर्मी मौसम हुन सक्छ ।
| आधार | सहसम्बन्ध | कार्यकारण सम्बन्ध |
|---|---|---|
| अर्थ | चरहरूबीचको सम्बन्ध देखाउँछ | कारण र परिणामबीचको सम्बन्ध देखाउँछ |
| कारणको पुष्टि | अनिवार्य रूपमा गर्दैन | कारणसम्बन्ध स्थापित गर्न खोज्छ |
| प्रयोग | सम्बन्ध र प्रवृत्ति पहिचान | परिवर्तनको कारण बुझ्न |
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.