Class 12 Social एकाइ ४ पाठ ५ Notes

एकाइ ४

पाठ ५

समुदायमा आएका परिवर्तन र सामाजिक रूपान्तरण

तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

सूचना समाज भन्नाले के बुझिन्छ ?

उत्तरः

सूचनाको उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण तथा वितरणसम्बन्धी कार्यलाई प्राथमिकता दिने र सूचना आधारित कामको प्रधानता हुने समाजलाई सूचना समाज भनिन्छ ।

सूचनाको उत्पादन तथा वितरण समाज विकासको निर्णायक शक्ति बन्न थालेपछि वर्तमान समाजको अवस्थालाई सूचना समाजका रूपमा व्याख्या गर्न थालिएको हो । यस्तो समाजमा ज्ञान अर्थतन्त्रको मूल तत्त्वका रूपमा रहन्छ र नागरिकहरू बढी सुसूचित हुन्छन् ।

सूचना समाजमा पढ्न, सुन्न तथा हेर्न सकिने विभिन्न ज्ञानवर्धक सूचना सामग्रीको उत्पादन, प्रशोधन तथा वितरणलाई विशेष प्राथमिकता दिइन्छ ।

सूचना समाजका मुख्य विशेषता

  • सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको व्यापक प्रयोग हुन्छ ।
  • ज्ञान र सूचना अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार बन्छन् ।
  • सूचना उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण र वितरणलाई प्राथमिकता दिइन्छ ।
  • नागरिकहरू सूचनामा बढी पहुँच भएका र सुसूचित हुन्छन् ।

सूचना समाजको सन्दर्भमा डिजिटल विभेद तथा विद्युतीय उपनिवेशवाद जस्ता सवाल पनि उठेका छन् । सूचना तथा सञ्चार प्रविधिमा बढी पहुँच भएका देश र नागरिकको शक्ति अझ बढ्न सक्छ भने कम पहुँच भएका देश तथा समुदाय पछाडि पर्न सक्छन् ।

यसरी सूचना समाजले अवसर, ज्ञान र सञ्चारको विस्तार गरे पनि प्रविधिमा असमान पहुँचका कारण सामाजिक तथा आर्थिक विभेद बढ्ने सम्भावना पनि रहन्छ ।

बसाइँसराइले सामाजिक विविधतामा पार्ने प्रभावहरू विश्लेषण गर्नुहोस् ।

उत्तरः

बसाइँसराइले ग्रामीण तथा सहरी समुदायको सामाजिक सम्बन्ध, पारिवारिक संरचना, मूल्य-मान्यता, संस्कृति र आर्थिक अवस्थामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ ।

संयुक्त परिवार प्रणाली कमजोर हुन्छ

परिवारका सदस्य बसाइँ सरेर विभिन्न स्थानमा बस्न थालेपछि संयुक्त परिवार प्रणाली कमजोर हुँदै एकल परिवारको सङ्ख्या बढ्न सक्छ ।

नयाँ मूल्य-मान्यताको विकास हुन्छ

सहरमा विभिन्न जाति, क्षेत्र, भाषा र संस्कृतिका मानिससँग सम्पर्क बढ्दा नयाँ मूल्य-मान्यता, सोच र मनोवृत्तिको विकास हुन्छ ।

पुराना रीतिथितिमा परिवर्तन आउँछ

नयाँ परिवेश र संस्कृतिसँगको सम्पर्कले ग्रामीण क्षेत्रका पुराना रीतिथिति, परम्परा र व्यवहारमा क्रमशः परिवर्तन ल्याउँछ ।

गाउँमा जनशक्तिको अभाव हुन्छ

युवा तथा कामकाजी जनशक्ति सहर वा विदेशतर्फ बसाइँ सर्दा गाउँमा वृद्ध, महिला र बालबालिकाको अनुपात बढ्न सक्छ र उत्पादनशील जनशक्तिको कमी हुन सक्छ ।

जमिन बाँझो रहने समस्या बढ्छ

काम गर्ने जनशक्ति बाहिरिएपछि खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने तथा कृषि उत्पादन घट्ने समस्या देखिन सक्छ ।

आर्थिक असमानता बढ्न सक्छ

सहर वा विदेशमा काम गर्ने परिवारको आर्थिक अवस्था सुधारिन सक्छ भने अन्य परिवार पछाडि पर्न सक्छन्, जसले आर्थिक असमानता बढाउन सक्छ ।

बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, वृद्ध आमाबुबाको उपचार तथा अन्य सुविधाको खोजीका कारण पनि परिवारहरू सहर वा सहरोन्मुख बस्तीमा बसाइँ सर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ ।

निष्कर्षः बसाइँसराइले एकातिर सामाजिक विविधता, नयाँ संस्कृतिसँगको सम्पर्क र अवसरको विस्तार गर्छ भने अर्कोतिर ग्रामीण सामाजिक संरचना, पारिवारिक सम्बन्ध, कृषि उत्पादन र आर्थिक समानतामा चुनौती सिर्जना गर्न सक्छ ।

प्रविधिको विकास र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले पारेका सकारात्मक प्रभाव र नकारात्मक असर विश्लेषण गर्नुहोस् ।

उत्तरः

प्रविधिको प्रत्यक्ष प्रभाव दैनिक जीवन तथा समग्र समाजमा पर्दछ । वर्तमान युगमा प्रविधिको प्रयोग अपरिहार्यजस्तै बनेको छ । नयाँ प्रविधिमा पहुँच हुने वा नहुने अवस्थाले शिक्षा, रोजगारी तथा व्यक्तित्व विकासमा ठूलो अन्तर पार्न सक्छ ।

सकारात्मक प्रभाव

  • शिक्षा तथा ज्ञानमा पहुँच विस्तार भएको छ ।
  • भर्चुअल तथा अनलाइन पठनपाठन सम्भव भएको छ ।
  • खुला विद्यालय तथा खुला विश्वविद्यालयको विकास सम्भव भएको छ ।
  • टेलिमेडिसिन तथा अनलाइन स्वास्थ्य सेवाको विकास भएको छ ।
  • मानिसहरूबीच छिटो र सहज रूपमा सञ्चार गर्न सकिने भएको छ ।
  • सामाजिक सञ्जालमार्फत सूचना, विचार र अनुभव आदानप्रदान गर्न सजिलो भएको छ ।

नकारात्मक असर

  • प्रविधिमा पहुँच हुने र नहुने समूहबीच डिजिटल विभेद बढ्न सक्छ ।
  • प्रविधिमाथिको निर्भरताले केही क्षेत्रमा श्रमिक जनशक्तिको माग घटाउन सक्छ ।
  • स्वचालन तथा नयाँ प्रविधिका कारण केही रोजगारी गुम्ने जोखिम रहन्छ ।
  • मानिसहरूबीच प्रत्यक्ष संवाद तथा अन्तरक्रिया घट्न सक्छ ।
  • सामाजिक तथा पारिवारिक सम्बन्धको स्वरूपमा परिवर्तन आउन सक्छ ।
  • वास्तविक समाजभन्दा भर्चुअल सञ्जालमा अत्यधिक निर्भरता बढ्न सक्छ ।
उदाहरणः कोरोना भाइरसका कारण भएको बन्दाबन्दी तथा निषेधाज्ञाको समयमा प्रविधिमा पहुँच भएका विद्यार्थीले भर्चुअल माध्यमबाट पठनपाठनलाई निरन्तरता दिन सके । तर प्रविधिमा पहुँच नभएका विद्यार्थी शैक्षिक क्रियाकलापबाट वञ्चित हुन पुगे । यसले प्रविधिको उपयोगिता र डिजिटल विभेद दुवैलाई स्पष्ट पारेको थियो ।

नयाँ प्रविधिको प्रयोगसँगै परिवार, कुल, कुटुम्ब र समाजसँगका सम्बन्धहरू पनि नयाँ ढङ्गबाट संरचित हुँदै गएका छन् । प्रविधिले धेरै क्षेत्रमा सहजता ल्याएको भए पनि मानिसहरूबीच हुने प्रत्यक्ष संवाद र अन्तरक्रिया घटेको देखिन्छ ।

प्रविधिको कारण मानिसहरू आपसमा सजिलै सञ्चार गर्न तथा सामाजिक सञ्जालमा आबद्ध हुन सक्ने भएका छन् । अहिले एकातिर वास्तविक समाज छ भने अर्कोतिर भर्चुअल समाज पनि विकास भएको छ । एउटा व्यक्ति वास्तविक समाज र भर्चुअल सञ्जाल दुवैमा सक्रिय रहने अवस्था पहिलेको समाजमा थिएन ।

प्रविधिको विकाससँगै पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सम्बन्ध तथा वैश्विक सम्बन्धमा पनि परिवर्तन आइरहेको छ । यी परिवर्तनहरू सामाजिक रूपान्तरणका महत्त्वपूर्ण आयाम हुन् ।

निष्कर्षः प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार तथा सूचना पहुँचमा उल्लेखनीय सहजता ल्याएका छन् । तर डिजिटल विभेद, रोजगारीमा जोखिम, प्रत्यक्ष सामाजिक अन्तरक्रियामा कमी तथा भर्चुअल संसारमा अत्यधिक निर्भरता जस्ता चुनौती पनि सिर्जना गरेका छन् ।

Discussion

Share a helpful question, idea, or explanation with other students.

Leave a Comment

Write a clear question, answer, or helpful explanation.
Your email will not be published.

Download Our Offline App

Study class-wise notes even when internet is not available. Get the app from Play Store.

Nepal eNotes offline app preview
Get it on Google Play