समाजको विकास र दर्शन
जीवन दर्शन, सामाजिक मूल्य–मान्यता र सामाजिक व्यवहार
पाठ परिचय
यस पाठमा जीवन दर्शन, सामाजिक मूल्य–मान्यता र सामाजिक व्यवहार बीचको सम्बन्धबारे अध्ययन गरिन्छ । मानिसले जीवन, जगत्, समाज, ज्ञान, सत्य र नैतिकताबारे बनाएको दृष्टिकोणले उसको सोचाइ, निर्णय तथा व्यवहारमा प्रभाव पार्छ ।
दर्शनले व्यक्तिको विश्वदृष्टिकोण निर्माण गर्न मद्दत गर्छ भने सामाजिक मूल्य–मान्यताले समाजमा स्वीकार्य व्यवहारको दिशा प्रदान गर्छ । यसरी जीवन दर्शन, मूल्य–मान्यता र व्यवहार एकअर्कासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित हुन्छन् ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
दर्शन भन्नाले के बुझिन्छ ?
‘दर्शन’ शब्द संस्कृत भाषाको ‘दृश्’ धातुबाट बनेको मानिन्छ, जसको सामान्य अर्थ हेर्नु वा देख्नु भन्ने हुन्छ । व्यापक अर्थमा दर्शनले जीवन, जगत्, प्रकृति, ज्ञान, सत्य, चेतना, मूल्य र अस्तित्वसम्बन्धी आधारभूत प्रश्नहरूको गहिरो चिन्तन, विवेचना र विश्लेषण गर्छ ।
अङ्ग्रेजीमा दर्शनलाई Philosophy भनिन्छ । यो ग्रिक शब्द Philosophia बाट आएको हो, जसको अर्थ ‘ज्ञानप्रतिको प्रेम’ भन्ने हुन्छ ।
जीवन, जगत्, ज्ञान, सत्य, मूल्य, चेतना र अस्तित्वका आधारभूत प्रश्नबारे तर्कपूर्ण रूपमा चिन्तन तथा विश्लेषण गर्ने बौद्धिक अनुशासन ।
दर्शनका प्रमुख अध्ययन क्षेत्रहरू :
तत्त्वमीमांसा
Metaphysicsअस्तित्व, वास्तविकता तथा जगत्को प्रकृतिबारे अध्ययन गर्छ ।
ज्ञानमीमांसा
Epistemologyज्ञानको स्वरूप, स्रोत, प्रमाण र सीमाबारे अध्ययन गर्छ ।
तर्कशास्त्र
Logicउचित तर्क, निष्कर्ष तथा विचार प्रक्रियाबारे अध्ययन गर्छ ।
नीतिशास्त्र
Ethicsअसल–खराब, सही–गलत तथा नैतिक व्यवहारबारे अध्ययन गर्छ ।
विश्वदृष्टिकोण भन्नाले के बुझिन्छ ?
कुनै व्यक्तिले विश्व, जीवन, समाज, प्रकृति तथा आफ्नो अस्तित्वलाई हेर्ने, बुझ्ने र व्याख्या गर्ने समग्र दृष्टिकोण वा धारणालाई विश्वदृष्टिकोण (Worldview) भनिन्छ ।
व्यक्तिको विश्वदृष्टिकोण ज्ञान, विश्वास, मूल्य–मान्यता, संस्कृति, शिक्षा तथा अनुभवका आधारमा निर्माण हुन्छ । यसले व्यक्तिले कुनै घटना वा परिस्थितिलाई कसरी बुझ्छ, निर्णय गर्छ र व्यवहार गर्छ भन्ने कुरामा प्रभाव पार्छ ।
संसार, जीवन र समाजबारे व्यक्तिले निर्माण गरेको समग्र सोच, विश्वास, मूल्य र दृष्टिकोणको संरचना ।
विश्वदृष्टिकोण निर्माण गर्ने आधारहरू :
ज्ञान र शिक्षा
धर्म र आस्था
संस्कृति र परम्परा
व्यक्तिगत अनुभव
सामाजिक मूल्य–मान्यता
दार्शनिक तथा वैज्ञानिक विचार
विश्वदृष्टिकोणका केही उदाहरण :
चेतना, आत्मा वा आध्यात्मिक पक्षलाई जीवन र जगत् बुझ्ने महत्त्वपूर्ण आधार मान्ने दृष्टिकोण ।
भौतिक संसार र वस्तुगत वास्तविकतालाई प्राथमिक आधार मानेर जीवन तथा समाजलाई बुझ्ने दृष्टिकोण ।
चेतना र पदार्थजस्ता दुई फरक पक्षको अस्तित्व वा भूमिकालाई स्वीकार गर्ने दृष्टिकोण ।
मुख्य कुरा
एउटै विषय वा घटनालाई फरक विश्वदृष्टिकोण भएका व्यक्तिले फरक तरिकाले बुझ्न सक्छन् । त्यसैले विश्वदृष्टिकोणले मानिसको सोच र व्यवहारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ ।
द्विधा विभाजन दृष्टिकोण र समन्वयात्मक दृष्टिकोणको फरक उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस् ।
द्विधा विभाजन दृष्टिकोण र समन्वयात्मक दृष्टिकोण कुनै विषय, समस्या वा वास्तविकतालाई हेर्ने दुई फरक तरिका हुन् ।
यस दृष्टिकोणले कुनै विषयलाई दुई अलग वा विपरीत पक्षमा विभाजन गरेर हेर्छ । यसमा प्रायः “कि यो, कि त्यो” भन्ने सोचाइ देखिन्छ ।
यस दृष्टिकोणले फरक वा विपरीत देखिने पक्षबीच अन्तरसम्बन्ध, सन्तुलन र समन्वय खोज्छ । विभिन्न पक्षलाई एउटै समग्र प्रणालीका अङ्गका रूपमा बुझ्ने प्रयास गरिन्छ ।
| आधार | द्विधा विभाजन दृष्टिकोण | समन्वयात्मक दृष्टिकोण |
|---|---|---|
| सोचाइ | विषयलाई दुई विपरीत पक्षमा विभाजन गर्छ | विभिन्न पक्षबीच सम्बन्ध खोज्छ |
| मुख्य धारणा | “कि यो, कि त्यो” | “दुवैबीच सन्तुलन सम्भव छ” |
| सम्बन्ध | पक्षहरूलाई अलग वा विरोधी रूपमा हेर्छ | पक्षहरूलाई अन्तरसम्बन्धित रूपमा हेर्छ |
| प्रकृति | विभाजनमुखी | समन्वयकारी |
| उदाहरण | विकास वा वातावरणमध्ये एउटा मात्र रोज्ने सोच | दिगो विकासमार्फत विकास र वातावरण दुवैलाई जोड्ने सोच |
अर्को सरल उदाहरण :
समाजलाई केवल “हामी” र “उनीहरू” भनेर दुई विरोधी समूहमा विभाजन गरी हेर्नु ।
फरक पहिचान भएका समुदायबीच साझा हित, सहकार्य र सहअस्तित्वको सम्भावना खोज्नु ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.