Class 12 Social एकाइ ७ पाठ ४ Notes

एकाइ ७

पाठ ४

अपाङ्गता र समावेशीकरण

तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

अपाङ्गता भएका व्यक्ति र उनीहरूको सुविधाका लागि आफूले गर्नुपर्ने कर्तव्यका बारेमा आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

उत्तरः

अपाङ्गता भएका व्यक्ति पनि समाजका समान सदस्य हुन् । उनीहरूलाई दया देखाउनेभन्दा आवश्यक सहयोग, अवसर, सम्मान र पहुँच उपलब्ध गराउनु हाम्रो कर्तव्य हो । उनीहरूको सुविधाका लागि मैले गर्नुपर्ने कर्तव्यहरू निम्नानुसार छन् :

क्षमताअनुसार काममा सहयोग गर्ने

यदि कुनै व्यक्तिको हातमा अपाङ्गता छ भने उसले गर्न सक्ने कामको पहिचान गरी उपयुक्त रोजगारी वा कार्यमा सहयोग गर्नुपर्छ ।

आवागमनमा सहयोग गर्ने

खुट्टामा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई आवश्यक परे गन्तव्यसम्म पुग्न सहयोग गर्नु मेरो कर्तव्य हो ।

शिक्षामा पहुँच पुर्‍याउने

पढ्न चाहने अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई आवश्यक यातायात वा अन्य सहयोगको व्यवस्था गरी विद्यालयसम्म पुग्न सहयोग गर्नुपर्छ ।

कानुनको पालना र कार्यान्वयनमा सहयोग गर्ने

राज्यले अपाङ्गता भएका व्यक्तिका अधिकार र सुविधाका लागि बनाएका कानुनको सम्मान गर्दै तिनको कार्यान्वयनमा सहयोग गर्नुपर्छ ।

सम्मानजनक व्यवहार गर्ने

अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई हेप्ने, जिस्क्याउने वा विभेद गर्ने व्यवहार नगरी समान र सम्मानजनक व्यवहार गर्नुपर्छ ।

नेपालमा अपाङ्गतालाई कसरी वर्गीकरण गरिएको छ ?

उत्तरः

अपाङ्गताका प्रकारहरूलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ :

शारीरिक अपाङ्गता

स्नायु, मांसपेशी, जोर्नी वा हड्डीको बनावट तथा सञ्चालनमा समस्या भएका कारण अङ्गको प्रयोग, सञ्चालन वा हिँडडुलमा कठिनाइ हुने अवस्थालाई शारीरिक अपाङ्गता भनिन्छ ।

शारीरिक अङ्गविहीनता, कुष्ठरोगको प्रभाव, मांसपेशी विचलन, जोर्नी वा मेरुदण्डसम्बन्धी स्थायी समस्या तथा पैताला फर्किएको जस्ता अवस्था पनि यसअन्तर्गत पर्न सक्छन् ।

दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता

आँखाको दृष्टिमा समस्या भएका कारण वस्तुको आकृति, आकार, रूप वा रङ पहिचान गर्न कठिनाइ हुने अवस्थालाई दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भनिन्छ । यसअन्तर्गत दृष्टिविहीनता तथा न्यून दृष्टिजस्ता अवस्था समेटिन्छन् ।

सुनाइसम्बन्धी अपाङ्गता

सुनाइसम्बन्धी अङ्गको बनावट वा कार्यमा समस्या भई आवाज पहिचान गर्न, आवाज आएको दिशा छुट्याउन तथा स्वरको मात्रा वा गुण बुझ्न कठिनाइ हुने अवस्थालाई सुनाइसम्बन्धी अपाङ्गता भनिन्छ ।

श्रवण–दृष्टिविहीन अपाङ्गता

एउटै व्यक्तिमा सुनाइ र दृष्टिसम्बन्धी दुवै प्रकारका समस्या भएको अवस्थालाई श्रवण–दृष्टिविहीन अपाङ्गता भनिन्छ ।

स्वर र बोलाइसम्बन्धी अपाङ्गता

बोल्दा स्वरको उतारचढावमा कठिनाइ हुने, बोली स्पष्ट नहुने, शब्द वा अक्षर दोहोर्‍याउने जस्ता समस्यालाई स्वर र बोलाइसम्बन्धी अपाङ्गता भनिन्छ ।

मानसिक वा मनोसामाजिक अपाङ्गता

मानसिक वा मनोसामाजिक समस्याका कारण उमेर र परिस्थितिअनुसार व्यवहार गर्न, सामाजिक रूपमा समायोजन हुन वा दैनिक जीवनका गतिविधि सञ्चालन गर्न कठिनाइ हुने अवस्थालाई मानसिक वा मनोसामाजिक अपाङ्गता भनिन्छ ।

बौद्धिक अपाङ्गता

उमेरअनुसार अपेक्षित बौद्धिक विकास हुन नसक्दा सिकाइ, बुझाइ, निर्णय तथा वातावरणअनुसार क्रियाकलाप गर्न कठिनाइ हुने अवस्थालाई बौद्धिक अपाङ्गता भनिन्छ ।

अनुवंशीय रक्तस्रावसम्बन्धी अपाङ्गता

अनुवंशीय असरका कारण रगत जम्ने प्रक्रियामा आवश्यक तत्त्वमा समस्या आई रक्तस्राव नियन्त्रण हुन कठिन हुने अवस्थालाई अनुवंशीय रक्तस्रावसम्बन्धी अपाङ्गता भनिन्छ ।

अटिज्मसम्बन्धी अपाङ्गता

जन्मजात स्नायु वा तन्तुको विकास तथा कार्यमा समस्या भएका कारण सञ्चार गर्न, सामाजिक नियम बुझ्न तथा प्रयोग गर्न कठिनाइ हुने अवस्थालाई अटिज्मसम्बन्धी अपाङ्गता भनिन्छ ।

एउटै क्रिया बारम्बार दोहोर्‍याउने, अरूसँग घुलमिल हुन कठिनाइ हुने वा असामान्य प्रतिक्रिया देखाउने जस्ता विशेषता देखिन सक्छन् ।

१०

बहुअपाङ्गता

एउटै व्यक्तिमा माथि उल्लेख गरिएका अपाङ्गतामध्ये दुई वा दुईभन्दा बढी प्रकारका अपाङ्गता रहेको अवस्थालाई बहुअपाङ्गता भनिन्छ ।

“अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई दया होइन, सहयोग र सम्मानको खाँचो छ ।” यस भनाइमा आफ्ना विचारहरू समेटेर एक सम्पादकीय तयार पार्नुहोस् ।

उत्तरः

अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई दया होइन, सहयोग र सम्मानको खाँचो

नेपाली साहित्यको क्षेत्र होस् वा हिमाल चढ्ने साहसिक कार्य, सामाजिक क्षेत्र होस् वा शिक्षा र स्वास्थ्यको क्षेत्र, अपाङ्गता भएका व्यक्तिले पुर्‍याएको योगदान महत्त्वपूर्ण रहेको छ ।

त्यसैले उनीहरूलाई “कठै” भनेर दया देखाउनुको सट्टा उनीहरूको क्षमता पहिचान गरी अवसर दिनुपर्छ । उचित सहयोग र अवसर पाएमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिले पनि समाज र राष्ट्रका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छन् ।

शिक्षामा समान पहुँच उपलब्ध गराउनुपर्छ ।

स्वास्थ्य सेवामा सहज र सम्मानजनक पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

रोजगारी तथा आयआर्जनका अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ ।

सार्वजनिक संरचना तथा यातायातलाई अपाङ्गतामैत्री बनाउनुपर्छ ।

विशेष सामाजिक सुरक्षा तथा पुनःस्थापनाको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

सामाजिक भेदभाव र अपमानजनक व्यवहारको अन्त्य गर्नुपर्छ ।

निर्णय प्रक्रियामा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सहभागिता बढाउनुपर्छ ।

अपाङ्गता भएका व्यक्तिका अधिकार सुनिश्चित गर्न आवश्यक कानुन, स्रोतसाधन, सहायक सामग्री तथा सामाजिक सुरक्षाको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ ।

निष्कर्षः अपाङ्गता भएका व्यक्तिको वास्तविक आवश्यकता दया होइन, सम्मान, समान अवसर, सहयोग र अधिकार हो । उनीहरूको क्षमतालाई स्वीकार गरी समाजको हरेक क्षेत्रमा सहभागी गराउनु नै समावेशी समाजको आधार हो ।

अपाङ्गता भएका व्यक्तिले प्रयोग गर्ने विभिन्न प्रकारका उपकरणहरूको छोटो परिचय दिनुहोस् ।

उत्तरः

अपाङ्गता भएका व्यक्तिको दैनिक जीवन, आवागमन तथा कार्यसम्पादन सहज बनाउन विभिन्न सहायक उपकरणहरू प्रयोग गरिन्छ । केही प्रमुख उपकरणहरू निम्नानुसार छन् :

बैसाखी

खुट्टामा समस्या भएका वा हिँडडुल गर्न असहज हुने व्यक्तिले शरीरको भार सम्हाल्दै हिँड्न प्रयोग गर्ने सहायक उपकरणलाई बैसाखी भनिन्छ ।

ह्विलचेयर

आफैँ हिँड्न कठिनाइ हुने व्यक्तिलाई एक स्थानबाट अर्को स्थानमा आवतजावत गर्न सहयोग गर्ने पाङ्ग्रायुक्त उपकरण हो ।

ट्राइसाइकल

हिँडडुलमा समस्या भएका केही व्यक्तिले प्रयोग गर्न सक्ने तीनपाङ्ग्रे सहायक सवारी साधन हो ।

कृत्रिम हात

हात गुमाएका वा हातको प्रयोगमा गम्भीर कठिनाइ भएका व्यक्तिको दैनिक कार्यलाई सहज बनाउन प्रयोग गरिने कृत्रिम सहायक अङ्ग हो ।

उपकरणको महत्त्व

यस्ता सहायक उपकरणहरूले अपाङ्गता भएका व्यक्तिको स्वतन्त्रता, आत्मनिर्भरता, आवागमन तथा दैनिक जीवनका कामलाई सहज बनाउन महत्त्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याउँछन् ।

Discussion

Share a helpful question, idea, or explanation with other students.

Leave a Comment

Write a clear question, answer, or helpful explanation.
Your email will not be published.

Download Our Offline App

Study class-wise notes even when internet is not available. Get the app from Play Store.

Nepal eNotes offline app preview
Get it on Google Play