पाठ ५
अन्तरप्रादेशिक सम्बन्धका आयामहरू
तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
अन्तरप्रदेशको अवधारणा स्पष्ट पार्नुहोस् ।
नेपाल प्राकृतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक तथा भौगोलिक विविधताले भरिपूर्ण देश हो । नेपालका विभिन्न प्रदेशहरू प्राकृतिक स्रोत, वातावरण, सामाजिक-सांस्कृतिक अवस्था, अर्थतन्त्र, यातायात तथा सञ्चारका आधारमा एकअर्कासँग अन्तरसम्बन्धित छन् ।
एक प्रदेशबाट अर्को प्रदेशमा मानिसको आवागमन, यातायात सञ्चालन तथा वस्तु, सेवा, सूचना र सञ्चारको आदानप्रदान हुने भएकाले प्रदेशहरूबीच निरन्तर सम्बन्ध कायम रहन्छ ।
प्राकृतिक स्रोत
नदी, वन, जलाधार क्षेत्र तथा अन्य प्राकृतिक स्रोतहरू एकभन्दा बढी प्रदेशसँग जोडिएका हुन सक्छन् ।
यातायात तथा आवागमन
मानिस तथा वस्तुको एक प्रदेशबाट अर्को प्रदेशमा आवतजावत भइरहने भएकाले यातायातको सहज सञ्चालन आवश्यक हुन्छ ।
आर्थिक सम्बन्ध
उत्पादन, व्यापार, वस्तु निकासी तथा सेवा आदानप्रदानले प्रदेशहरूलाई आर्थिक रूपमा एकअर्कासँग जोड्छ ।
सामाजिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध
विभिन्न प्रदेशका मानिसबीच बसाइँसराइ, वैवाहिक सम्बन्ध, भाषा, संस्कृति तथा सामाजिक सम्पर्क कायम रहन्छ ।
कतिपय प्रदेशमा एउटै नदी वा जलाधार क्षेत्र साझा रूपमा रहेको हुन्छ । यस्ता प्राकृतिक स्रोतहरूको उपयोग गर्ने क्रममा प्रदेशहरूबीच विवाद वा असमझदारी उत्पन्न हुन सक्छ ।
त्यस्तै एक प्रदेशबाट अर्को प्रदेशमा हुने यातायात, व्यापार वा वस्तु निकासीमा अवरोध आएमा पनि समस्या उत्पन्न हुन सक्छ । यस्ता समस्या समाधान गरी सहकार्य, समन्वय र आपसी हित कायम गर्न अन्तरप्रादेशिक सम्बन्ध आवश्यक हुन्छ ।
नेपालमा अन्तरप्रादेशिक सम्बन्धमा भएको कानुनी व्यवस्थाको औचित्यलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
नेपालको संविधानको भाग ५ मा राज्यको संरचना र राज्यशक्तिको बाँडफाँड सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ भने भाग २० मा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबीचको अन्तरसम्बन्धसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ ।
संविधानको धारा २३२ अनुसार सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबीचको सम्बन्ध सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वयको सिद्धान्तमा आधारित हुने व्यवस्था गरिएको छ ।
संवैधानिक आधार
राष्ट्रिय महत्त्वका विषयमा नेपाल सरकारले संविधान तथा सङ्घीय कानुन बमोजिम आवश्यक निर्देशन दिन सक्ने र त्यस्तो निर्देशन पालना गर्नु सम्बन्धित प्रदेशको कर्तव्य हुने व्यवस्था गरिएको छ ।
नेपालको संविधानले प्रदेश–प्रदेशबीचको सम्बन्धका लागि मुख्यतः निम्न व्यवस्थाहरू गरेको छ :
एक प्रदेशले अर्को प्रदेशको कानुनी व्यवस्था वा न्यायिक तथा प्रशासकीय निर्णय वा आदेशको कार्यान्वयनमा सहयोग गर्नुपर्ने हुन्छ ।
एक प्रदेशले अर्को प्रदेशसँग साझा चासो, सरोकार र हितका विषयमा सूचना आदानप्रदान गर्न, परामर्श गर्न, आफ्नो कार्य तथा विधायनका विषयमा समन्वय गर्न र आपसी सहयोग विस्तार गर्न सक्छ ।
एक प्रदेशले अर्को प्रदेशका बासिन्दालाई आफ्नो प्रदेशको कानुन बमोजिम समान सुरक्षा, व्यवहार र सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्छ ।
यस्ता कानुनी व्यवस्थाले प्रदेशहरूबीच विवाद घटाउन, साझा हितका विषयमा सहकार्य गर्न, नागरिकको समान अधिकार सुनिश्चित गर्न तथा सङ्घीय व्यवस्थालाई प्रभावकारी बनाउन सहयोग गर्छ ।
प्राकृतिक साधन स्रोतको संरक्षण, संवर्धन र उपयोग नीतिका मुख्य बुँदा उल्लेख गर्नुहोस् ।
प्राकृतिक साधन स्रोतको संरक्षण, संवर्धन तथा दिगो उपयोगका लागि प्रदेशको भौगोलिक तथा प्राकृतिक विशेषता अनुसार विभिन्न नीति अपनाउन सकिन्छ । मुख्य बुँदाहरू निम्नानुसार छन् :
कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेश
हरियाली संरक्षण गर्दै प्राङ्गारिक कृषि उत्पादन, पर्यटन, जडीबुटी तथा जलविद्युत् विकासलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ ।
गण्डकी प्रदेश
पर्यटन व्यवसायलाई प्रवर्धन गर्न अतिथि सत्कार गृह, स्थानीय पर्यटन सेवा तथा वातावरणमैत्री पर्यटन गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
बागमती प्रदेश र प्रदेश नं. १
तरकारी तथा पोल्ट्री व्यवसायका पकेट क्षेत्र विस्तार गरी उत्पादन तथा व्यावसायिक कृषिलाई प्रवर्धन गर्न सकिन्छ ।
प्रदेश नं. २ र लुम्बिनी प्रदेश
मत्स्यपालन व्यवसायको विकासबाट तुलनात्मक लाभ लिँदै वातावरण संरक्षण तथा प्राकृतिक स्रोतको संवर्धन गर्न सकिन्छ ।
मुख्य उद्देश्य
प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्दा तत्काल आर्थिक लाभ मात्र नभई दीर्घकालीन वातावरणीय सन्तुलन, स्रोतको संरक्षण, स्थानीय रोजगारी र दिगो विकासलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.