पाठ २
सरकारका काम, कर्तव्य र अधिकार
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
प्रत्येक तहका सरकारका मुख्य १०–१० ओटा अधिकारको सूची तयार पार्नुहोस् ।
नेपालको संविधानमा सङ्घीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारका काम, कर्तव्य र अधिकारको व्यवस्था गरिएको छ । सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच केही साझा अधिकारसमेत रहेका छन् । संविधान तथा कानुनबमोजिम सम्बन्धित तहका सरकारले आफ्ना अधिकार प्रयोग गर्छन् ।
सङ्घीय सरकारका अधिकार
रक्षा, सेना, राष्ट्रिय एकता तथा भौगोलिक अखण्डताको संरक्षण ।
राष्ट्रिय सुरक्षा, युद्ध तथा प्रतिरक्षासम्बन्धी कार्य ।
हातहतियार, खरखजाना, कारखाना तथा उत्पादनसम्बन्धी कार्य ।
खानी उत्खननसम्बन्धी कार्य ।
सुरक्षित छापाखानासम्बन्धी व्यवस्था ।
सामाजिक सुरक्षा तथा गरिबी निवारणसम्बन्धी कार्य ।
नापतौलसम्बन्धी नीति तथा व्यवस्था ।
बिमा नीति, बस्ती विकास नीति, पर्यटन नीति तथा वातावरणीय अनुकूलनसम्बन्धी कार्य ।
आणविक ऊर्जा, वायुमण्डल र अन्तरिक्षसम्बन्धी कार्य ।
हवाई उड्डयन तथा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलसम्बन्धी कार्य ।
नागरिकता, राहदानी, भिसा तथा अध्यागमनसम्बन्धी कार्य ।
प्रदेश सरकारका अधिकार
प्रदेश प्रहरी प्रशासन तथा शान्ति सुरक्षा ।
स्वास्थ्य सेवासम्बन्धी कार्य ।
प्रदेशसभा तथा प्रदेश मन्त्रिपरिषद्सम्बन्धी कार्य ।
प्रदेशभित्रको व्यापारसम्बन्धी कार्य ।
प्रदेश लोकमार्गको निर्माण तथा व्यवस्थापन ।
प्रदेश अनुसन्धान ब्युरोसम्बन्धी कार्य ।
प्रदेश लोकसेवा आयोगसम्बन्धी कार्य ।
खानी अन्वेषण तथा व्यवस्थापन ।
भूमि व्यवस्थापन तथा जग्गाको अभिलेख ।
प्रदेश सरकारका कार्यालयको भौतिक व्यवस्थापन तथा अन्य आवश्यक विषय ।
स्थानीय तहका अधिकार
नगर प्रहरीसम्बन्धी कार्य ।
सहकारी संस्थासम्बन्धी कार्य ।
एफ.एम. सञ्चालनसम्बन्धी कार्य ।
आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षा ।
आधारभूत स्वास्थ्य तथा सरसफाइ ।
स्थानीय अभिलेख व्यवस्थापन ।
स्थानीय स्तरका विकास आयोजना तथा परियोजना सञ्चालन ।
स्थानीय करसम्बन्धी अधिकार ।
स्थानीय सडक, ग्रामीण सडक तथा कृषि सडकसम्बन्धी कार्य ।
स्थानीय सिँचाइसम्बन्धी कार्य ।
मुख्य कुरा
नेपालको सङ्घीय शासन प्रणालीमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहका अधिकार फरक–फरक भए पनि राष्ट्रिय विकास, सेवा प्रवाह र नागरिक हितका लागि तीनै तहबीच समन्वय र सहकार्य आवश्यक हुन्छ ।
सङ्घीय सरकारका काम कर्तव्यहरूलाई विकासका काम, सुरक्षासम्बन्धी काम र प्रशासनिक काममा वर्गीकरण गर्नुहोस् ।
सङ्घीय सरकारले राष्ट्रिय महत्त्वका वैदेशिक, विकास, सुरक्षा तथा प्रशासनिक कार्यहरू सञ्चालन गर्छ । स्रोत सामग्रीमा उल्लेख गरिएका कामहरूलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ :
वैदेशिक सम्बन्धसम्बन्धी काम
- हवाई उड्डयन तथा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल ।
- अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, विनिमय, बन्दरगाह तथा क्वारेन्टाइन ।
- अन्तरदेशीय तथा अन्तरप्रदेश विद्युत् प्रसारण लाइन ।
- अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि वा सम्झौता, सुपुर्दगी तथा पारस्परिक कानुनी सहायता ।
- अन्तर्राष्ट्रिय सीमा तथा अन्तर्राष्ट्रिय सीमा नदी ।
- परराष्ट्र तथा कूटनीतिक मामिला, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र संयुक्त राष्ट्रसङ्घसम्बन्धी कार्य ।
विकाससम्बन्धी काम
- राष्ट्रिय यातायात नीति, रेल तथा राष्ट्रिय लोकमार्गको व्यवस्थापन ।
- खानी उत्खनन ।
- केन्द्रीय स्तरका ठूला विद्युत्, सिँचाइ तथा अन्य आयोजना र परियोजना ।
सुरक्षासम्बन्धी काम
- केन्द्रीय प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, राष्ट्रिय गुप्तचर तथा अनुसन्धान ।
- शान्ति सुरक्षासम्बन्धी कार्य ।
- सामाजिक सुरक्षा तथा गरिबी निवारण ।
- फौजदारी तथा देवानी कानुनको निर्माण ।
- हातहतियार, खरखजाना, कारखाना तथा उत्पादनसम्बन्धी कार्य ।
- युद्ध तथा प्रतिरक्षा ।
प्रशासनिक काम
- सङ्घीय निजामती सेवा ।
- न्याय सेवा तथा अन्य सरकारी सेवा ।
- नापतौलसम्बन्धी व्यवस्था ।
- नीति तथा नियम निर्माण ।
- सहकारी नियमनसम्बन्धी कार्य ।
| कामको क्षेत्र | मुख्य उदाहरण |
|---|---|
| वैदेशिक सम्बन्ध | अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, सीमा, सन्धि, कूटनीति र संयुक्त राष्ट्रसङ्घ |
| विकास | राष्ट्रिय यातायात, रेल, लोकमार्ग, खानी, विद्युत् र सिँचाइ |
| सुरक्षा | प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, गुप्तचर, युद्ध, प्रतिरक्षा र शान्ति सुरक्षा |
| प्रशासन | निजामती सेवा, न्याय सेवा, नापतौल, नीति तथा नियमन |
सबै तहका सरकारका बीचमा किन अधिकारका साझा सूची तयार गरिएको होला ? आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
जसरी कुनै व्यक्ति समाजमा पूर्ण रूपमा एक्लै बस्न सक्दैन र समाजका अन्य व्यक्तिसँग सहकार्य गर्नुपर्छ, त्यसैगरी कुनै पनि राज्यका विभिन्न तहका सरकार पनि एकअर्काबाट पूर्ण रूपमा अलग भएर सञ्चालन हुन सक्दैनन् ।
सङ्घीय शासन प्रणालीमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह सबैको आ–आफ्नो भूमिका भए पनि शिक्षा, स्वास्थ्य, विकास, पूर्वाधार, वातावरण, प्राकृतिक स्रोत, सेवा प्रवाहलगायतका धेरै विषय एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन्छन् । त्यसैले केही अधिकार साझा रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता पर्छ ।
तीनै तहबीच समन्वय कायम गर्न
सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच कामको समन्वय कायम गरी राज्य सञ्चालन प्रभावकारी बनाउन साझा अधिकार आवश्यक हुन्छ ।
एकअर्कामा निर्भर विषय सञ्चालन गर्न
कतिपय विकास तथा सेवा प्रवाहका विषय एउटा सरकारको क्षेत्रभित्र मात्र सीमित हुँदैनन् ।
प्रदेश तथा स्थानीय तहबीच सम्बन्ध कायम गर्न
एउटा प्रदेश वा स्थानीय तहबाट अर्को क्षेत्रमा सेवा, स्रोत, पूर्वाधार र गतिविधिको सम्बन्ध हुने भएकाले सहकार्य आवश्यक हुन्छ ।
स्रोतसाधनको उचित उपयोग गर्न
राज्यका स्रोतसाधनलाई सबै तहको सहकार्यमा प्रयोग गर्दा विकासलाई प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ ।
नागरिकलाई प्रभावकारी सेवा दिन
साझा अधिकारले तीनै तहका सरकारलाई सहकार्य गरी नागरिकका आवश्यकता र सेवा प्रभावकारी रूपमा पूरा गर्न सहयोग गर्छ ।
साझा अधिकारको आधार
समन्वय + सहकार्य + सहअस्तित्व = प्रभावकारी सङ्घीय शासन
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.