Class 12 Social एकाइ ८ पाठ १ Notes

एकाइ ८

पाठ १

सरकारको गठन प्रक्रिया

१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

प्रदेश सरकार गठन प्रक्रिया उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

हाम्रो देशमा सङ्घीय शासन प्रणालीअनुसार सातओटा प्रदेश रहेका छन् । प्रत्येक प्रदेशमा नेपाल सरकारको प्रतिनिधिका रूपमा प्रदेश प्रमुख रहन्छन् । नेपाल सरकार, मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिले प्रत्येक प्रदेशका लागि एक जना प्रदेश प्रमुख नियुक्त गर्छन् ।

प्रत्येक प्रदेशमा प्रदेश सरकार हुन्छ । प्रदेश सरकारका प्रमुखका रूपमा मुख्यमन्त्री रहन्छन् । मुख्यमन्त्रीको छनोट प्रदेशसभाबाट हुन्छ र उनको नियुक्ति प्रदेश प्रमुखले गर्छन् ।

संविधानबमोजिम प्रदेशसभाको निर्वाचनको अन्तिम परिणाम घोषणा भएको वा मुख्यमन्त्रीको पद रिक्त भएको मितिले पैंतीस दिनभित्र मुख्यमन्त्री नियुक्तिसम्बन्धी प्रक्रिया सम्पन्न गर्नुपर्ने व्यवस्था रहेको छ ।

प्रदेश मन्त्रिपरिषद् गठन

प्रदेश प्रमुखले मुख्यमन्त्रीको सिफारिसमा प्रदेशसभाका सदस्यमध्येबाट समावेशी सिद्धान्तबमोजिम मुख्यमन्त्रीसहित प्रदेशसभाको कुल सदस्य सङ्ख्याको बीस प्रतिशतभन्दा बढी नहुने गरी प्रदेश मन्त्रिपरिषद् गठन गर्छन् ।

प्रदेश सरकार गठनका संवैधानिक चरणहरू :

धारा १६८ (१)

बहुमत प्राप्त दलको सरकार

प्रदेशसभामा बहुमत प्राप्त संसदीय दलको नेतालाई प्रदेश प्रमुखले मुख्यमन्त्री नियुक्त गर्छन् र निजको अध्यक्षतामा प्रदेश मन्त्रिपरिषद् गठन हुन्छ ।

धारा १६८ (२)

दुई वा दुईभन्दा बढी दलको समर्थनमा सरकार

प्रदेशसभामा कुनै पनि दलको स्पष्ट बहुमत नभएमा प्रदेशसभामा प्रतिनिधित्व गर्ने दुई वा दुईभन्दा बढी दलहरूको समर्थनमा बहुमत प्राप्त गर्न सक्ने प्रदेशसभा सदस्यलाई प्रदेश प्रमुखले मुख्यमन्त्री नियुक्त गर्न सक्छन् ।

धारा १६८ (३)

सबैभन्दा ठूलो दलको सरकार

प्रदेशसभाको निर्वाचनको अन्तिम परिणाम घोषणा भएको मितिले तीस दिनभित्र उपधारा (२) बमोजिम मुख्यमन्त्री नियुक्त हुन नसकेमा वा त्यसरी नियुक्त मुख्यमन्त्रीले विश्वासको मत प्राप्त गर्न नसकेमा प्रदेश प्रमुखले प्रदेशसभामा सबैभन्दा बढी सदस्य भएको संसदीय दलको नेतालाई मुख्यमन्त्री नियुक्त गर्ने व्यवस्था छ ।

धारा १६८ (४)

विश्वासको मत

उपधारा (२) वा (३) बमोजिम नियुक्त मुख्यमन्त्रीले नियुक्त भएको तीस दिनभित्र प्रदेशसभाबाट विश्वासको मत प्राप्त गर्नुपर्ने व्यवस्था छ ।

धारा १६८ (५)

विश्वासको मत प्राप्त गर्न सक्ने सदस्यलाई अवसर

उपधारा (३) बमोजिम नियुक्त मुख्यमन्त्रीले विश्वासको मत प्राप्त गर्न नसकेमा प्रदेशसभाको कुनै सदस्यले विश्वासको मत प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था भएमा प्रदेश प्रमुखले त्यस्तो सदस्यलाई मुख्यमन्त्री नियुक्त गर्न सक्ने व्यवस्था छ ।

धारा १६८ (७)

प्रदेशसभा विघटन र नयाँ निर्वाचन

उपधारा (५) बमोजिम नियुक्त मुख्यमन्त्रीले विश्वासको मत प्राप्त गर्न नसकेमा वा मुख्यमन्त्री नियुक्त हुन नसकेमा मुख्यमन्त्रीको सिफारिसमा प्रदेश प्रमुखले प्रदेशसभा विघटन गर्न सक्छन् ।

त्यसपछि नयाँ सरकार गठनका लागि जनादेश लिन छ महिनाभित्र अर्को प्रदेशसभाको निर्वाचन सम्पन्न हुने गरी निर्वाचन मिति तोक्ने व्यवस्था रहेको छ ।

प्रदेश सरकार गठनको सरल क्रम

बहुमत प्राप्त दल गठबन्धनको बहुमत सबैभन्दा ठूलो दल विश्वासको मत जुटाउन सक्ने सदस्य प्रदेशसभा विघटन तथा निर्वाचन

स्थानीय सरकार गठन प्रक्रिया उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

स्थानीय सरकारका रूपमा गाउँपालिकामा गाउँ कार्यपालिका र नगरपालिकामा नगर कार्यपालिका रहने व्यवस्था छ । स्थानीय सरकारको गठन स्थानीय तहको निर्वाचनबाट हुन्छ । केही सदस्य भने गाउँसभा वा नगरसभाबाट निर्वाचित हुन्छन् ।

स्थानीय तहका पदाधिकारीहरूको पदावधि पाँच वर्षको हुन्छ ।

गाउँ कार्यपालिकाको गठन

गाउँपालिकाका अध्यक्षको अध्यक्षतामा गाउँ कार्यपालिका गठन हुन्छ ।

सम्बन्धित गाउँपालिका क्षेत्रभित्रका मतदाताले एक व्यक्ति एक मतका आधारमा गोप्य मतदानद्वारा पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन प्रणालीबमोजिम अध्यक्ष र उपाध्यक्ष निर्वाचित गर्छन् ।

प्रत्येक वडाबाट निर्वाचित वडा अध्यक्ष गाउँ कार्यपालिकाका सदस्य हुन्छन् ।

गाउँसभाको निर्वाचनको अन्तिम परिणाम प्राप्त भएको मितिले पन्ध्र दिनभित्र गाउँसभाका सदस्यहरूले आफूमध्येबाट चार जना महिला सदस्य निर्वाचित गर्छन् ।

सोही अवधिभित्र गाउँसभाका सदस्यहरूले आफूमध्येबाट दुई जना दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायका सदस्य निर्वाचित गर्छन् ।

गाउँ कार्यपालिकाको संरचना

अध्यक्ष + उपाध्यक्ष + वडा अध्यक्षहरू + ४ महिला सदस्य + २ दलित वा अल्पसङ्ख्यक सदस्य

नगर कार्यपालिकाको गठन

नगरपालिकाका प्रमुखको अध्यक्षतामा नगर कार्यपालिका गठन हुन्छ ।

सम्बन्धित नगरपालिका क्षेत्रभित्रका मतदाताले एक व्यक्ति एक मतका आधारमा गोप्य मतदानद्वारा पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन प्रणालीबमोजिम प्रमुख र उपप्रमुख निर्वाचित गर्छन् ।

प्रत्येक वडाबाट निर्वाचित वडा अध्यक्ष नगर कार्यपालिकाका सदस्य हुन्छन् ।

नगरसभाको निर्वाचनको अन्तिम परिणाम प्राप्त भएको मितिले पन्ध्र दिनभित्र नगरसभाका सदस्यहरूले आफूमध्येबाट पाँच जना महिला सदस्य निर्वाचित गर्छन् ।

सोही अवधिभित्र नगरसभाका सदस्यहरूले आफूमध्येबाट तीन जना दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायका सदस्य निर्वाचित गर्छन् ।

नगर कार्यपालिकाको संरचना

प्रमुख + उपप्रमुख + वडा अध्यक्षहरू + ५ महिला सदस्य + ३ दलित वा अल्पसङ्ख्यक सदस्य

आधार गाउँ कार्यपालिका नगर कार्यपालिका
प्रमुख पद अध्यक्ष र उपाध्यक्ष प्रमुख र उपप्रमुख
वडा प्रतिनिधित्व सबै वडा अध्यक्ष सबै वडा अध्यक्ष
थप महिला सदस्य ४ जना ५ जना
दलित वा अल्पसङ्ख्यक सदस्य २ जना ३ जना
थप निर्वाचित सदस्य ६ जना ८ जना
पदावधि ५ वर्ष ५ वर्ष
निष्कर्षः नेपालको सङ्घीय शासन प्रणालीमा स्थानीय सरकार जननिर्वाचित प्रतिनिधिबाट गठन हुन्छ । गाउँपालिका र नगरपालिकाको कार्यपालिकामा प्रत्यक्ष निर्वाचित पदाधिकारीका साथै महिला, दलित तथा अल्पसङ्ख्यक समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था गरिएको छ ।

Discussion

Share a helpful question, idea, or explanation with other students.

Leave a Comment

Write a clear question, answer, or helpful explanation.
Your email will not be published.

Download Our Offline App

Study class-wise notes even when internet is not available. Get the app from Play Store.

Nepal eNotes offline app preview
Get it on Google Play