पाठ ८
नेपालमा विपत् व्यवस्थापन संयन्त्र र योजना निर्माण
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
नेपालमा विपद् व्यवस्थापनमा संलग्न निकायहरूको सूची तयार गर्नुहोस् ।
नेपालमा विपद् व्यवस्थापनका लागि विभिन्न सङ्घीय, प्रादेशिक, जिल्ला तथा स्थानीय निकायहरू संलग्न रहेका छन् । तिनले विपद् जोखिम न्यूनीकरण, पूर्वतयारी, उद्धार, राहत, पुनःस्थापना तथा पुनर्निर्माणका कार्यमा समन्वय र सहयोग गर्दछन् ।
सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय
यस मन्त्रालयले प्रदेश तथा स्थानीय सरकारको क्षमता अभिवृद्धि, उत्थानशील सहरी समुदायका लागि राष्ट्रिय रणनीति तर्जुमा तथा स्थानीय तहलाई विपद् पूर्वतयारी योजना बनाउन सहयोग गर्छ ।
स्थानीय विपद् जोखिम व्यवस्थापन समिति
स्थानीय तहमा विपद् जोखिम न्यूनीकरण, पूर्वतयारी, उद्धार, राहत, पुनःस्थापना तथा पुनर्निर्माणका कार्य सञ्चालन गर्न यस्ता समितिहरू गठन गरिन्छन् ।
सहरी विकास मन्त्रालय
यस मन्त्रालयले भवन संहिताको कार्यान्वयन तथा सुरक्षित भवन निर्माणलाई प्रोत्साहन गरी आवास तथा कार्यालय भवनलाई विपद् जोखिमबाट सुरक्षित बनाउन सहयोग गर्छ ।
जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समिति
प्रमुख जिल्ला अधिकारीको संयोजकत्वमा जिल्ला तहमा विपद् व्यवस्थापन सम्बन्धी कार्यको समन्वय गर्न समिति गठन गरिएको हुन्छ । यस्तो समिति ७७ वटै जिल्लामा क्रियाशील रहेको छ ।
स्थानीय सरकार
स्थानीय सरकारले आफ्नै कानुनी तथा संस्थागत ढाँचाभित्र रही विपद् जोखिम न्यूनीकरण, पूर्वतयारी, उद्धार, राहत तथा पुनर्निर्माणका कार्य सञ्चालन गर्छ ।
मुख्य कार्यक्षेत्र
विपद् व्यवस्थापनमा संलग्न निकायहरूको मुख्य उद्देश्य जोखिम घटाउने, पूर्वतयारी गर्ने, विपद्को समयमा उद्धार र राहत प्रदान गर्ने तथा विपद्पछि पुनःस्थापना र पुनर्निर्माण गर्ने हो ।
स्थानीय ज्ञान भनेको के हो ? विपद् व्यवस्थापनमा स्थानीय ज्ञानले पुर्याउने योगदानमाथि चर्चा गर्नुहोस् ।
स्थानीय ज्ञान भन्नाले कुनै समुदायमा लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको अनुभव, अभ्यास, सिप तथा वातावरणसँग सम्बन्धित व्यावहारिक ज्ञानलाई जनाउँछ ।
यस्तो ज्ञान स्थानीय वातावरणसँगको निरन्तर अन्तरक्रियाबाट विकसित हुन्छ । समुदाय नै यस ज्ञानका सर्जक र प्रयोगकर्ता हुन्छन् तथा आर्जित ज्ञानलाई एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै लैजान्छन् ।
स्थानीय जोखिम पहिचान गर्न मद्दत गर्छ
समुदायका मानिसलाई आफ्नो क्षेत्रको बाढी, पहिरो, आगलागी तथा अन्य सम्भावित जोखिमबारे व्यावहारिक जानकारी हुन्छ ।
पूर्वतयारीमा सहयोग गर्छ
विगतका अनुभवका आधारमा समुदायले सुरक्षित स्थान, उद्धार मार्ग, खाद्यान्न भण्डारण तथा अन्य पूर्वतयारीका उपाय अपनाउन सक्छ ।
समुदायको सहभागिता बढाउँछ
स्थानीय ज्ञानमा आधारित विपद् व्यवस्थापनमा समुदायको स्वामित्व र सहभागिता बढी हुने भएकाले कार्य प्रभावकारी बन्न सक्छ ।
पुस्तान्तरणमा सहयोग गर्छ
पुराना पुस्ताले आर्जन गरेको अनुभव र ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदा विपद् सामना गर्ने स्थानीय क्षमता बलियो हुन्छ ।
विद्यालय तहको पाठ्यक्रममा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी विषयवस्तु समावेश गर्नुपर्ने पाँचओटा कारण उल्लेख गर्नुहोस् ।
विद्यालय तहको पाठ्यक्रममा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी विषयवस्तु समावेश गर्नुपर्ने पाँच प्रमुख कारण निम्नानुसार छन् :
विपद् सम्बन्धी आधारभूत ज्ञान दिन
विद्यार्थीलाई विपद्, प्रकोप, जोखिम, पूर्वतयारी तथा सुरक्षित व्यवहारसम्बन्धी आधारभूत ज्ञान प्रदान गर्न आवश्यक हुन्छ ।
प्राकृतिक कारणबारे सचेत बनाउन
खडेरी, अतिवृष्टि, बाढी, पहिरो, भूकम्पलगायत प्राकृतिक कारणबाट उत्पन्न हुन सक्ने विपद्बारे जानकारी दिनुपर्छ । उदाहरणका लागि, लामो समय खडेरी पर्दा कृषि उत्पादन घटेर भोकमरीको अवस्था सिर्जना हुन सक्छ ।
मानवीय कारणबारे जानकारी दिन
मानवीय हेलचक्य्राइँ, सरुवा रोगको सङ्क्रमण, विषाक्त तथा अखाद्य वस्तुको किनबेच जस्ता कारणले पनि विपद्को जोखिम बढ्न सक्छ भन्ने ज्ञान दिन आवश्यक हुन्छ ।
नेपालका विशिष्ट जोखिमबारे बुझाउन
नेपालको भौगोलिक अवस्था, वनविनाश, योजनारहित पूर्वाधार विकास, कमजोर व्यवस्थापन तथा अनियन्त्रित बसाइँसराइले विपद् जोखिम बढाउने भएकाले यी विषय पाठ्यक्रममा समावेश गर्नुपर्छ ।
विभिन्न प्रकारका विपद्बारे तयारी गराउन
द्वन्द्व, भोकमरी, औद्योगिक दुर्घटना, यातायात दुर्घटना तथा रोगव्याधिजस्ता विपद्का विषयमा विद्यार्थीलाई सचेत र तयारी अवस्थामा राख्न पाठ्यक्रममा यस्ता विषय समावेश गर्नुपर्छ ।
शैक्षिक उद्देश्य
विपद् व्यवस्थापन शिक्षा विद्यालय तहदेखि नै प्रदान गर्दा विद्यार्थीमा जोखिम पहिचान गर्ने, सुरक्षित व्यवहार अपनाउने, पूर्वतयारी गर्ने र विपद्को समयमा जिम्मेवार नागरिकका रूपमा भूमिका निर्वाह गर्ने क्षमता विकास हुन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.