पाठ १०
सामाजिक नक्साङ्कनमा भूसूचना प्रणालीको प्रयोग
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
जिपिएसको पूर्णरूप लेख्नुहोस् ।
जिपिएस (GPS) को पूर्णरूप ग्लोबल पोजिसनिङ सिस्टम (Global Positioning System) हो ।
यो प्रणाली उपग्रह, ग्राउन्ड स्टेसन, रिसिभर र प्रयोगकर्ताहरू मिलेर बनेको हुन्छ ।
जिपिएसको उपयोगिता लेख्नुहोस् ।
जिपिएस प्रणालीमा उपग्रहले नक्षत्रका ताराहरूले जस्तै सन्दर्भ बिन्दुको काम गर्छन् । यसमा मोबाइल फोनमा जस्तै एउटा रिसिभर हुन्छ, जसले उपग्रहबाट आएका सङ्केतहरू प्राप्त तथा अभिलेख गर्छ ।
रिसिभरले विभिन्न उपग्रहबाट प्राप्त सङ्केतका आधारमा तिनीहरूको दूरी गणना गर्छ । त्यही गणनाका आधारमा कुनै पनि स्थानको अवस्थिति पत्ता लगाउन सकिन्छ ।
स्थान पहिचान गर्न
कुनै व्यक्ति, वस्तु वा स्थानको अवस्थिति पत्ता लगाउन जिपिएसको प्रयोग गरिन्छ ।
नेभिगेसन गर्न
एक स्थानबाट अर्को स्थानसम्म पुग्ने बाटो तथा दिशा पत्ता लगाउन जिपिएस उपयोगी हुन्छ ।
अनुगमन गर्न
सवारी साधन, व्यक्ति वा वस्तुको अवस्थिति तथा गतिविधि अनुगमन गर्न सकिन्छ ।
नक्साङ्कन गर्न
कुनै स्थानको भौगोलिक अवस्थिति पहिचान गरी नक्सा निर्माणमा सहयोग पुर्याउँछ ।
दूर संवेदनले वर्तमान समयमा पुर्याएका फाइदाहरूको सूची तयार पार्नुहोस् ।
दूर संवेदन (Remote Sensing) भन्नाले टाढा रहेका वस्तु, स्थान वा घटनाको गतिविधिलाई प्रत्यक्ष सम्पर्क नगरी अवलोकन गर्ने, अभिलेख गर्ने तथा बुझ्ने प्रविधिलाई जनाउँछ ।
प्रारम्भिक समयमा फोटो खिच्न मेसेन्जर परेवा, पतङ्ग, रकेट तथा मानवरहित बेलुनहरूको प्रयोग गरिन्थ्यो । आधुनिक समयमा भू-उपग्रह तथा विमानमा जडान गरिएका रिमोट सेन्सिङ उपकरणहरूको प्रयोग गरिन्छ ।
भूकम्पको क्षति अध्ययन गर्न
भूकम्प प्रभावित क्षेत्रको अवस्था तथा क्षतिको विवरण तयार गर्न दूर संवेदन उपयोगी हुन्छ ।
समुद्री क्षेत्रको अध्ययन गर्न
समुद्र तथा महासागरको अवस्था र विभिन्न भौगोलिक विशेषताहरू अध्ययन गर्न यसको प्रयोग गरिन्छ ।
महासागरको तापक्रम अध्ययन गर्न
उपग्रहमा जडित उपकरणबाट महासागरको तापक्रममा आएको परिवर्तन अध्ययन तथा अभिलेख गर्न सकिन्छ ।
सहरी विकासको अध्ययन गर्न
सहरको विस्तार, नयाँ बस्ती तथा पूर्वाधारमा आएको परिवर्तनको अध्ययन गर्न सकिन्छ ।
भू-उपयोग परिवर्तन पत्ता लगाउन
कृषि भूमि, बस्ती, सडक तथा अन्य भू-उपयोगमा आएको परिवर्तनलाई अभिलेख गर्न सकिन्छ ।
वन क्षेत्रको परिवर्तन अध्ययन गर्न
जङ्गलको विस्तार वा विनाश तथा वन क्षेत्रमा आएको परिवर्तनको अध्ययन गर्न दूर संवेदन महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
जिआइएस (GIS)
जिआइएस अर्थात् Geographic Information System भौगोलिक जानकारी सङ्कलन, भण्डारण, विश्लेषण र नक्सामा प्रस्तुत गर्न प्रयोग गरिने प्रणाली हो ।
जिआइएसको प्रयोग विश्वको नक्साङ्कन गर्न, वस्तु वा व्यक्तिको अवस्थिति पहिचान गर्न तथा भौगोलिक तथ्याङ्कको विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।
जिआइएस प्रविधिको उपयोग तपाईंले कहाँ कहाँ र कसरी गर्नुभएको छ ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस् ।
जिआइएस प्रविधि भौगोलिक स्थानसँग सम्बन्धित सूचना सङ्कलन, नक्साङ्कन, विश्लेषण तथा विभिन्न स्थानबारे जानकारी प्राप्त गर्न उपयोगी हुन्छ । दैनिक जीवनमा डिजिटल नक्सा, यात्रा तथा स्थान पहिचान सेवामार्फत यसको प्रयोग भइरहेको छ ।
स्थान
आफू रहेको वा खोजिएको स्थानको अवस्थिति पहिचान गर्न प्रयोग हुन्छ ।
नेभिगेसन
एक स्थानबाट अर्को स्थानसम्म पुग्ने मार्ग तथा दिशा पत्ता लगाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
अनुगमन
वस्तु, व्यक्ति वा सवारी साधनको अवस्थिति अनुगमन गर्न सहयोग गर्छ ।
नक्साङ्कन
विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र, सडक, बस्ती, विद्यालय तथा अन्य स्थानलाई नक्सामा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।
समय र अवस्थिति सम्बन्धी सेवा
वास्तविक समयअनुसार अवस्थिति तथा यात्रासम्बन्धी जानकारी लिन GPS र GIS आधारित प्रविधिको संयुक्त प्रयोग गरिन्छ ।
यसरी सेवा प्रदायकले यात्रुको अवस्थिति पहिचान गरी नजिकको सवारी साधन पठाउन सक्छ र चालकले डिजिटल नक्साको सहायता लिएर यात्रुलाई निर्धारित गन्तव्यसम्म पुर्याउन सक्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.