पाठ १
नेपालको प्राचीन इतिहास
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
नेपालको प्राचीन इतिहासका महत्त्वपूर्ण पक्षहरू बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस् ।
नेपालको इतिहास निकै प्राचीन छ । नेपालको प्राचीन इतिहासका महत्त्वपूर्ण पक्षहरू निम्नानुसार छन् :
नेपालको प्राचीन नाम
नेपाललाई सत्ययुगमा सत्यवती, त्रेतायुगमा तपोवन र द्वापरयुगमा मुक्तिसोपान भनेर चिनिन्थ्यो ।
प्राचीन मानव बसोबासको प्रमाण
पश्चिम नेपालको बुटवल क्षेत्रमा पाइएको रामापिथेकसको अवशेषले नेपालमा करिब एक करोड वर्ष पहिलेदेखि नै मानव जातिको बसोबास रहेको कुरा पुष्टि गर्ने आधार प्रदान गरेको मानिन्छ ।
ऋषिमुनिहरूको तपोभूमि
नेपाल ऋषिमुनिहरूको तपोभूमिका रूपमा पनि परिचित रहेको छ । कौशिक ऋषिले कोशी नदीको किनारमा र वाल्मीकि ऋषिले गण्डकी नदीको किनारमा आई तपस्या गरेको उल्लेख पाइन्छ ।
नेपाल उपत्यकाको उत्पत्ति र नामकरणका सम्बन्धमा भाषागत आधार उल्लेख गर्नुहोस् ।
नेपाल राज्यको उत्पत्ति र नामकरण कसरी भयो भन्ने सम्बन्धमा इतिहासकारहरूले विभिन्न प्रमाण तथा धारणाको अध्ययन गरेका छन् । नेपालको उत्पत्ति र नामकरणका सम्बन्धमा प्रस्तुत विभिन्न आधारमध्ये भाषागत आधार पनि एक महत्त्वपूर्ण आधार हो ।
किराती तथा नेवारी भाषाको आधार
किराती तथा नेवारी भाषामा ‘ने’ को अर्थ ‘मध्य’ र ‘पा’ को अर्थ ‘देश’ अर्थात् मध्यदेश भन्ने हुन्छ । मध्यपहाडी खण्डमा रहेको ‘नेपा’ शब्दमा ‘ल’ प्रत्यय लागेर ‘नेपाल’ नाम बनेको मानिन्छ ।
तिब्बती भाषाको आधार
तिब्बती भाषामा ‘ने’ को अर्थ ‘घर’ र ‘पाल’ को अर्थ ‘ऊन’ भन्ने उल्लेख पाइन्छ । त्यस समयमा यस क्षेत्रमा भेडापालन बढी हुने र ऊन तथा ऊनी कपडा विदेशमा निर्यात हुने भएकाले ‘ऊनको घर’ वा ‘ऊन पाइने ठाउँ’को अर्थमा नेपाल नाम रहन गएको मानिन्छ ।
लिम्बु भाषाको आधार
लिम्बु भाषामा नेपाल शब्दको अर्थ समतल भूमि भन्ने मानिन्छ । पहाडी क्षेत्रमा ठूलो समतल उपत्यका रहेको कारण यस क्षेत्रको नाम नेपाल रहन गएको धारणा पाइन्छ ।
पुरानो लेप्चा भाषाको आधार
पुरानो लेप्चा भाषामा ‘ने’ को अर्थ ‘पवित्र’ र ‘पाला’ को अर्थ ‘गुफा’ भन्ने उल्लेख पाइन्छ । यस आधारमा नेपाललाई पवित्र वा धार्मिक स्थलसँग जोडेर नामकरण गरिएको मानिन्छ ।
संस्कृत भाषाको आधार
संस्कृत भाषामा ‘नीप’ को अर्थ पहाडको फेदी भन्ने हुन्छ । यसमा ‘आल’ अर्थात् स्थान वा घर जनाउने शब्द जोडिएर ‘नेपाल’ शब्द बनेको अनुमान गरिएको छ । पहाडको काखमा रहेको उपत्यका भएकाले यसलाई नेपाल भन्न थालिएको मानिन्छ ।
गोपाल, महिषपाल र किरातकालको आर्थिक तथा सामाजिक अवस्थाको चित्रण गर्नुहोस् ।
प्राचीनकालको गोपाल, महिषपाल र किरात शासन व्यवस्थाको आर्थिक तथा सामाजिक अवस्था पूर्ण रूपमा स्पष्ट छैन । तथापि उपलब्ध तथ्य तथा परम्पराका आधारमा यसलाई निम्नानुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ :
गोपालकाल
गोपालवंशी शासनकालको मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप पशुपालन थियो । काठमाडौँ उपत्यकाको उब्जाउ तथा मलिलो माटो र पर्याप्त घाँसे क्षेत्रका कारण यहाँका बासिन्दाले विशेषगरी गाईपालन गर्थे ।
मलिलो भूभाग भएकाले पशुपालनसँगै कृषि व्यवसाय पनि सञ्चालन हुने गरेको मानिन्छ ।
महिषपालकाल
महिषपाल वंशको शासनकालमा भैँसीपालन प्रमुख आर्थिक क्रियाकलापका रूपमा विकसित भएको मानिन्छ ।
कृषि, पशुपालन तथा दैनिक जीवनका अन्य आर्थिक गतिविधिहरू गोपालकालसँग मिल्दोजुल्दो रहेको उल्लेख पाइन्छ ।
किरातकाल
किरातकालमा मानिसहरू कृषि तथा पशुपालनमा संलग्न थिए । यस समयमा आर्थिक गतिविधिहरू विस्तार हुँदै गएको र स्थानीय स्तरमा आवश्यक वस्तुहरू उत्पादन गरिने गरेको पाइन्छ ।
गोपाल, महिषपाल र किरात तीनै कालखण्डमा घरेलु उद्योगबाट दैनिक जीवनका लागि आवश्यक वस्तु तयार गरिन्थ्यो ।
| काल | मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप | सामाजिक विशेषता |
|---|---|---|
| गोपालकाल | गाईपालन, कृषि तथा घरेलु उत्पादन | धार्मिक तथा परम्परागत समाज |
| महिषपालकाल | भैँसीपालन, कृषि तथा घरेलु उत्पादन | गोपालकालसँग मिल्दोजुल्दो सामाजिक जीवन |
| किरातकाल | कृषि, पशुपालन तथा घरेलु उद्योग | धार्मिक परम्परा तथा चाडपर्वको प्रचलन |
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.