पाठ ४
नेपालमा सहरीकरणका अवसर र चुनौती
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
नेपालमा सहरीकरणले ल्याएका अवसरहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
सहरीकरणले आर्थिक, सामाजिक, प्राविधिक तथा सेवामूलक क्षेत्रमा नयाँ अवसर सिर्जना गर्छ । नेपालमा सहरीकरणले ल्याएका प्रमुख अवसरहरू निम्नानुसार छन् :
उत्पादन र आर्थिक परिवर्तनको अवसर
सहरीकरणले विविधता तथा विशिष्टतामा आधारित उत्पादन प्रक्रियाको विकास गर्न र सामाजिक–आर्थिक परिवर्तनको वातावरण निर्माण गर्न सहयोग गर्छ ।
सार्वजनिक सेवा विस्तार
उच्च शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा तथा अन्य सार्वजनिक सेवाहरू विस्तार गर्न सहरीकरणले सहयोगी वातावरण सिर्जना गर्छ ।
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग आबद्धता
वस्तु उत्पादन तथा व्यापारका लागि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनी तथा बजारसँग जोडिने अवसर प्राप्त हुन्छ ।
श्रम, प्रविधि र पुँजीको विकास
नयाँ आर्थिक समूह तथा संस्थासँग आबद्ध हुने, दक्ष श्रमको विकास गर्ने, नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्ने र पुँजी परिचालन गर्ने अवसर बढ्छ ।
तुलनात्मक लाभका वस्तुको उत्पादन
स्थान विशेषको सम्भावना तथा तुलनात्मक लाभका आधारमा विशेष वस्तु तथा सेवाको उत्पादनमा लगानी गर्न प्रेरणा मिल्छ ।
लगानीको क्षेत्र विस्तार
उद्योग, व्यापार, सेवा, पूर्वाधार र प्रविधिमा नयाँ लगानीका अवसर सिर्जना हुन्छन् ।
डिजिटल प्रविधिको उपयोग
आर्थिक भूमण्डलीकरण तथा डिजिटल प्रविधिलाई आत्मसात् गर्न सक्ने सहरले तीव्र आर्थिक विकास गर्ने अवसर प्राप्त गर्छन् ।
नेपालमा सहरीकरणका प्रमुख चुनौतीहरूको सूची तयार गर्नुहोस् ।
तीव्र सहरीकरणसँगै व्यवस्थापन, वातावरण, रोजगारी, आवास र पूर्वाधारसम्बन्धी विभिन्न समस्या पनि देखा पर्छन् । नेपालमा सहरीकरणका प्रमुख चुनौतीहरू निम्नानुसार छन् :
अपर्याप्त सेवा–सुविधा
जनसङ्ख्या वृद्धिअनुसार शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, ढल तथा अन्य सेवा पर्याप्त नहुन सक्छन् ।
ट्राफिक व्यवस्थापन
सवारी साधनको तीव्र वृद्धि, साँघुरा सडक तथा कमजोर व्यवस्थापनले ट्राफिक समस्या सिर्जना गर्छ ।
अव्यवस्थित बसोबास
योजना बिना बस्ती विस्तार हुँदा आवास, सडक, ढल र सार्वजनिक सेवाको व्यवस्थापन कठिन हुन्छ ।
खुला स्थानको अतिक्रमण
सहरी विस्तारसँगै सार्वजनिक तथा खुला क्षेत्र अतिक्रमणमा पर्ने जोखिम बढ्छ ।
वातावरण प्रदूषण
वायु, पानी, ध्वनि तथा फोहोरजन्य प्रदूषण सहरी क्षेत्रमा गम्भीर चुनौती बन्न सक्छ ।
शान्ति सुरक्षा
जनसङ्ख्याको उच्च चाप र सामाजिक जटिलतासँगै शान्ति सुरक्षा व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ ।
रोजगारीको कमी
सहरी क्षेत्रमा जनसङ्ख्या बढे पनि सबैका लागि पर्याप्त रोजगारी सिर्जना नहुन सक्छ ।
बसाइँसराइको दबाब
गाउँबाट सहरतर्फ तीव्र बसाइँसराइ हुँदा आवास, रोजगारी र सार्वजनिक सेवामा अतिरिक्त दबाब पर्छ ।
हरियाली पार्कको अभाव
पर्याप्त खुला तथा हरित क्षेत्र नहुँदा सहरी वातावरणको गुणस्तर कमजोर हुन सक्छ ।
सन्तुलित सहरी वातावरण निर्माणमा हरियाली पार्कको महत्त्वमाथि प्रकाश पार्नुहोस् ।
दिगो तथा सन्तुलित सहरी विकासका लागि हरियाली पार्क तथा खुला क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । हरियाली क्षेत्रले सहरलाई स्वच्छ, सुन्दर, आकर्षक र वातावरणमैत्री बनाउन सहयोग गर्छ ।
वातावरणीय सन्तुलन
हरियाली पार्कले सहरी वातावरणमा प्राकृतिक सन्तुलन कायम गर्न सहयोग गर्छ ।
सहरलाई हराभरा बनाउँछ
वृक्ष, घाँस तथा हरित क्षेत्रले सहरको सौन्दर्य र आकर्षण बढाउँछन् ।
खुला स्थान उपलब्ध हुन्छ
नागरिकलाई मनोरञ्जन, विश्राम, हिँडडुल तथा सामाजिक गतिविधिका लागि सुरक्षित खुला स्थान प्राप्त हुन्छ ।
प्रदूषण घटाउन सहयोग
वृक्षारोपण तथा हरित क्षेत्रले धुलो, वायु प्रदूषण तथा अत्यधिक तापको प्रभाव कम गर्न सहयोग पुर्याउँछन् ।
सहरी कृषिको प्रवर्द्धन
सहरी कृषि तथा हरित खुला स्थानले स्थानीय उत्पादन र वातावरणीय चेतना बढाउन सहयोग गर्छ ।
सन्तुलित सहरी वातावरणका आधार
हरियाली पार्क, खुला स्थान, वृक्षारोपण र सहरी कृषि विस्तार गरी स्वच्छ, स्वस्थ तथा दिगो सहरी वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ ।
स्मार्ट सिटीको अवधारणा र महत्त्वको चर्चा गर्नुहोस् ।
स्मार्ट सिटी भन्नाले आधुनिक सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, व्यवस्थित पूर्वाधार, वातावरणमैत्री योजना र प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा प्रयोग गरी नागरिकको जीवनस्तर सुधार गर्ने उद्देश्यले विकास गरिएको आधुनिक तथा व्यवस्थित सहरलाई बुझिन्छ ।
स्रोत सामग्रीअनुसार नेपालको सन्दर्भमा नयाँ सहर तथा स्मार्ट सिटीको अवधारणा आर्थिक वर्ष २०६७/६८ देखि अघि सारिएको थियो । सहरउन्मुख क्षेत्रमा आधुनिक र सुविधासम्पन्न सहर विकास गर्ने उद्देश्यले नयाँ सहरसम्बन्धी योजना अघि बढाइएको उल्लेख गरिएको छ ।
सूचना तथा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग
व्यवस्थित पूर्वाधार
वातावरणमैत्री विकास
प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा
नागरिकको गुणस्तरीय जीवन
दिगो तथा व्यवस्थित सहरी विकास
स्मार्ट सिटीको महत्त्व :
गुणस्तरीय जीवन प्रदान गर्न
नागरिकलाई विभिन्न आधुनिक सेवा–सुविधा उपलब्ध गराई सभ्य, सुरक्षित र गुणस्तरीय जीवन प्रदान गर्न सहयोग गर्छ ।
स्वच्छ र वातावरणमैत्री विकास
वातावरण संरक्षणसँगै स्वच्छ तथा दिगो सहरी विकासमा सहयोग पुर्याउँछ ।
जीविकोपार्जन सुधार
नयाँ उद्योग, सेवा तथा प्रविधिको विकासले नागरिकको रोजगारी र जीविकोपार्जन सुधार गर्न सहयोग गर्छ ।
डिजिटल सेवा विस्तार
सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोगबाट सेवा प्रवाहलाई छिटो, व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ ।
व्यवस्थित र औद्योगिक सहर निर्माण
योजनाबद्ध पूर्वाधार, प्रविधि र उद्योगको विकासबाट आधुनिक तथा व्यवस्थित सहर निर्माण गर्न सहयोग पुग्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.