Class 12 Social एकाइ ६ पाठ ३ Notes

एकाइ ६

पाठ ३

मध्यकालीन राजनीतिक अवस्था

१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

यो वर्ष नेपाल संवत् कति हो ?

उत्तरः

स्रोत सामग्रीअनुसार यो वर्ष नेपाल संवत् ११४२ हो ।

मध्यकालीन राजाहरूको नाम र कामको सूची तयार पार्नुहोस् ।

उत्तरः

मध्यकालीन प्रमुख राजाहरू र उनीहरूले गरेका महत्त्वपूर्ण कार्यहरू निम्नानुसार छन् :

जयस्थिति मल्ल

  • पेसागत हकहितको संरक्षण गरेका ।
  • जग्गालाई अब्बल, दोयम, सिम र चाहार गरी चार भागमा विभाजन गरेका ।
  • घर तथा जमिन बेचबिखन गर्न र बन्धक राख्न पाउने व्यवस्था गरेका ।
  • माना, पाथी, ढक र तराजुमा सुधार गरेका ।
  • चार वर्ण र चौसट्ठी जातको सामाजिक व्यवस्था कायम गरेका ।
  • जातिअनुसार पेसा तथा पहिरनको व्यवस्था गरेका ।
  • गोपालराजवंशावलीको रचना गराएको उल्लेख पाइन्छ ।

यक्ष मल्ल

  • भक्तपुरको तौमढी टोलमा मन्दिर निर्माण गरेका ।
  • दत्तात्रेय मन्दिर निर्माण गराएका ।
  • यक्षेश्वर मन्दिर निर्माण गराएका ।
  • ललितपुरको भीमनाथ मन्दिर स्थापना गरेको उल्लेख पाइन्छ ।

रत्न मल्ल

  • तामाको मुद्रा प्रचलनमा ल्याएका ।
  • तलेजु मन्दिर निर्माण गराएका ।
  • पशुपतिमा दक्षिणकाली, सप्तर्षि तथा अष्टमातृकाका मूर्ति स्थापना गरेको उल्लेख पाइन्छ ।

महेन्द्र मल्ल

  • उपत्यकामा चाँदीको मोहोर “महेन्द्र मल्ली” चलाएका ।
  • तलेजु मन्दिरनजिक महेन्द्रेश्वर महादेव मन्दिर निर्माण गराएका ।
  • सबै जनताले खाएपछि मात्र खाने राजाका रूपमा परिचित थिए ।
  • जनताको मृत्यु हुँदा शोकस्वरूप छाक छोड्ने गरेको उल्लेख पाइन्छ ।

लक्ष्मी नरसिंह मल्ल

  • तलेजु भवानी मन्दिरअगाडि खम्बा गाडेर सुनको गोलम्बा लगाइएको धातुको सिंह स्थापना गरेका ।
  • हनुमानढोका दरबारको विस्तार गरेका ।
  • मोहनचोक, सुन्दरीचोक, नासलचोक तथा भण्डारखाल बगैँचा निर्माण गराएका ।
  • हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा विश्वरूपको सुनौलो मूर्ति स्थापना गरेका ।
  • हनुमानढोकाबाहिर हनुमानको मूर्ति स्थापना गरेका ।
  • नासलचोकमा नृसिंहको मूर्ति स्थापना गरेका ।

जयप्रकाश मल्ल

  • कुमारीचोक स्थापना गरेका ।
  • कुमारीको रथयात्रा आरम्भ गराएका ।
  • बालाजुका २२ धारामध्ये २१ वटा धारा निर्माण गराएका ।

सिद्धिनरसिंह मल्ल

  • पाटनको कृष्ण मन्दिर निर्माण गराएका ।
  • भण्डारखालको धारा तथा पोखरी निर्माण गराएका ।
  • स्रोत सामग्रीअनुसार भक्तपुरमा बिस्केट जात्रा सुरु गराएको उल्लेख छ ।

भूपतीन्द्र मल्ल

  • भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा विभिन्न कलाकृति निर्माण गराएका ।
  • ५५ झ्याले दरबार निर्माण गराएका ।
  • मालतीचोक निर्माण गराएका ।

पूर्व मध्यकालीन कालमा उपत्यकाको राजनीतिक अवस्था कस्तो थियो ?

उत्तरः

पूर्व मध्यकालीन समयमा काठमाडौँ उपत्यकाभित्र तीनवटा राज्य रहेका थिए । तीमध्ये पाटन राज्य सबैभन्दा कमजोर मानिन्थ्यो ।

पाटनमा छ जना प्रधानहरूको प्रभाव अत्यन्त बलियो थियो । उनीहरूले राजालाई कठपुतलीजस्तै बनाएर शासन सञ्चालन गर्थे । उनीहरूको इच्छा वा निर्देशन नमान्ने राजालाई हटाएर अन्यत्रबाट ल्याएको व्यक्तिलाई समेत राजा बनाइन्थ्यो ।

पाटनमा राजाभन्दा छ जना प्रधानहरूको राजनीतिक प्रभाव बढी थियो ।

प्रधानहरूले आफ्नो इच्छाअनुसार राजा हटाउने र नयाँ राजा नियुक्त गर्ने गर्थे ।

यस क्रममा भक्तपुरका राजा रणजीत मल्ल, काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल तथा पृथ्वीनारायण शाहका भाइ दलमर्दन शाहलाई समेत पाटनको राजा बनाइएको उल्लेख पाइन्छ ।

पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा तेस्रो पटक आक्रमण गर्दा पाटनमा उनकै भाइ राजा भएकाले कीर्तिपुर विजय गर्न केही सहज भएको उल्लेख पाइन्छ ।

निष्कर्षः पूर्व मध्यकालीन समयमा उपत्यकाका राज्यहरूबीच राजनीतिक अस्थिरता, आपसी प्रतिस्पर्धा तथा शक्तिशाली भारदारहरूको हस्तक्षेप रहेको देखिन्छ । विशेषगरी पाटनमा प्रधानहरूको प्रभावका कारण राजसत्ता कमजोर थियो ।

जयस्थिति मल्ल र राजा महेन्द्र मल्लबाट वर्तमानका राज्य सञ्चालकहरूले के के राम्रा कुरा सिक्न सक्छन् ?

उत्तरः

जयस्थिति मल्ल र महेन्द्र मल्लले आफ्नो शासनकालमा गरेका कार्यबाट वर्तमानका राज्य सञ्चालकहरूले शासन, न्याय, अर्थतन्त्र तथा जनउत्तरदायित्वसँग सम्बन्धित धेरै सकारात्मक कुरा सिक्न सक्छन् ।

जयस्थिति मल्लबाट सिक्न सकिने कुरा

जयस्थिति मल्लले सामाजिक, आर्थिक तथा राजनीतिक पक्षमा सुधार गरी व्यवस्थित शासन प्रणालीको सूत्रपात गरेको श्रेय पाएका छन् । उनले न्याय–निसाफको व्यवस्था तथा पेसागत हकहितको संरक्षणमा पनि ध्यान दिएका थिए ।

  • सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा सुधार गर्नुपर्छ ।
  • न्याय प्रणालीलाई निष्पक्ष र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ ।
  • पेसागत हकहितको संरक्षण गर्नुपर्छ ।
  • भूमिसम्बन्धी व्यवस्थालाई व्यवस्थित बनाउनुपर्छ ।
  • सहरी योजना तथा व्यापार–वाणिज्यमा सुधार गर्नुपर्छ ।
  • शासन प्रणालीलाई व्यवस्थित र उत्तरदायी बनाउनुपर्छ ।

महेन्द्र मल्लबाट सिक्न सकिने कुरा

राजा महेन्द्र मल्ललाई जनताप्रति संवेदनशील राजाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ । उनले जनताको विचारलाई सम्मान गर्ने र जनताको दुःखमा सहभागी हुने गरेको उल्लेख छ ।

  • जनताको विचार र भावनाको सम्मान गर्नुपर्छ ।
  • शासक जनताको सुख–दुःखप्रति संवेदनशील हुनुपर्छ ।
  • जनहितलाई व्यक्तिगत सुविधाभन्दा प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
  • शासनलाई जनउत्तरदायी र सेवामुखी बनाउनुपर्छ ।

मुख्य शिक्षा

वर्तमान राज्य सञ्चालकहरूले न्यायपूर्ण शासन, जनताको हकहितको संरक्षण, व्यवस्थित आर्थिक नीति, प्रभावकारी प्रशासन तथा जनभावनाको सम्मानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

Discussion

Share a helpful question, idea, or explanation with other students.

Leave a Comment

Write a clear question, answer, or helpful explanation.
Your email will not be published.

Download Our Offline App

Study class-wise notes even when internet is not available. Get the app from Play Store.

Nepal eNotes offline app preview
Get it on Google Play