पाठ ३
मध्यकालीन राजनीतिक अवस्था
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
यो वर्ष नेपाल संवत् कति हो ?
स्रोत सामग्रीअनुसार यो वर्ष नेपाल संवत् ११४२ हो ।
मध्यकालीन राजाहरूको नाम र कामको सूची तयार पार्नुहोस् ।
मध्यकालीन प्रमुख राजाहरू र उनीहरूले गरेका महत्त्वपूर्ण कार्यहरू निम्नानुसार छन् :
जयस्थिति मल्ल
- पेसागत हकहितको संरक्षण गरेका ।
- जग्गालाई अब्बल, दोयम, सिम र चाहार गरी चार भागमा विभाजन गरेका ।
- घर तथा जमिन बेचबिखन गर्न र बन्धक राख्न पाउने व्यवस्था गरेका ।
- माना, पाथी, ढक र तराजुमा सुधार गरेका ।
- चार वर्ण र चौसट्ठी जातको सामाजिक व्यवस्था कायम गरेका ।
- जातिअनुसार पेसा तथा पहिरनको व्यवस्था गरेका ।
- गोपालराजवंशावलीको रचना गराएको उल्लेख पाइन्छ ।
यक्ष मल्ल
- भक्तपुरको तौमढी टोलमा मन्दिर निर्माण गरेका ।
- दत्तात्रेय मन्दिर निर्माण गराएका ।
- यक्षेश्वर मन्दिर निर्माण गराएका ।
- ललितपुरको भीमनाथ मन्दिर स्थापना गरेको उल्लेख पाइन्छ ।
रत्न मल्ल
- तामाको मुद्रा प्रचलनमा ल्याएका ।
- तलेजु मन्दिर निर्माण गराएका ।
- पशुपतिमा दक्षिणकाली, सप्तर्षि तथा अष्टमातृकाका मूर्ति स्थापना गरेको उल्लेख पाइन्छ ।
महेन्द्र मल्ल
- उपत्यकामा चाँदीको मोहोर “महेन्द्र मल्ली” चलाएका ।
- तलेजु मन्दिरनजिक महेन्द्रेश्वर महादेव मन्दिर निर्माण गराएका ।
- सबै जनताले खाएपछि मात्र खाने राजाका रूपमा परिचित थिए ।
- जनताको मृत्यु हुँदा शोकस्वरूप छाक छोड्ने गरेको उल्लेख पाइन्छ ।
लक्ष्मी नरसिंह मल्ल
- तलेजु भवानी मन्दिरअगाडि खम्बा गाडेर सुनको गोलम्बा लगाइएको धातुको सिंह स्थापना गरेका ।
- हनुमानढोका दरबारको विस्तार गरेका ।
- मोहनचोक, सुन्दरीचोक, नासलचोक तथा भण्डारखाल बगैँचा निर्माण गराएका ।
- हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा विश्वरूपको सुनौलो मूर्ति स्थापना गरेका ।
- हनुमानढोकाबाहिर हनुमानको मूर्ति स्थापना गरेका ।
- नासलचोकमा नृसिंहको मूर्ति स्थापना गरेका ।
जयप्रकाश मल्ल
- कुमारीचोक स्थापना गरेका ।
- कुमारीको रथयात्रा आरम्भ गराएका ।
- बालाजुका २२ धारामध्ये २१ वटा धारा निर्माण गराएका ।
सिद्धिनरसिंह मल्ल
- पाटनको कृष्ण मन्दिर निर्माण गराएका ।
- भण्डारखालको धारा तथा पोखरी निर्माण गराएका ।
- स्रोत सामग्रीअनुसार भक्तपुरमा बिस्केट जात्रा सुरु गराएको उल्लेख छ ।
भूपतीन्द्र मल्ल
- भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा विभिन्न कलाकृति निर्माण गराएका ।
- ५५ झ्याले दरबार निर्माण गराएका ।
- मालतीचोक निर्माण गराएका ।
पूर्व मध्यकालीन कालमा उपत्यकाको राजनीतिक अवस्था कस्तो थियो ?
पूर्व मध्यकालीन समयमा काठमाडौँ उपत्यकाभित्र तीनवटा राज्य रहेका थिए । तीमध्ये पाटन राज्य सबैभन्दा कमजोर मानिन्थ्यो ।
पाटनमा छ जना प्रधानहरूको प्रभाव अत्यन्त बलियो थियो । उनीहरूले राजालाई कठपुतलीजस्तै बनाएर शासन सञ्चालन गर्थे । उनीहरूको इच्छा वा निर्देशन नमान्ने राजालाई हटाएर अन्यत्रबाट ल्याएको व्यक्तिलाई समेत राजा बनाइन्थ्यो ।
पाटनमा राजाभन्दा छ जना प्रधानहरूको राजनीतिक प्रभाव बढी थियो ।
प्रधानहरूले आफ्नो इच्छाअनुसार राजा हटाउने र नयाँ राजा नियुक्त गर्ने गर्थे ।
यस क्रममा भक्तपुरका राजा रणजीत मल्ल, काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल तथा पृथ्वीनारायण शाहका भाइ दलमर्दन शाहलाई समेत पाटनको राजा बनाइएको उल्लेख पाइन्छ ।
पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा तेस्रो पटक आक्रमण गर्दा पाटनमा उनकै भाइ राजा भएकाले कीर्तिपुर विजय गर्न केही सहज भएको उल्लेख पाइन्छ ।
जयस्थिति मल्ल र राजा महेन्द्र मल्लबाट वर्तमानका राज्य सञ्चालकहरूले के के राम्रा कुरा सिक्न सक्छन् ?
जयस्थिति मल्ल र महेन्द्र मल्लले आफ्नो शासनकालमा गरेका कार्यबाट वर्तमानका राज्य सञ्चालकहरूले शासन, न्याय, अर्थतन्त्र तथा जनउत्तरदायित्वसँग सम्बन्धित धेरै सकारात्मक कुरा सिक्न सक्छन् ।
जयस्थिति मल्लबाट सिक्न सकिने कुरा
जयस्थिति मल्लले सामाजिक, आर्थिक तथा राजनीतिक पक्षमा सुधार गरी व्यवस्थित शासन प्रणालीको सूत्रपात गरेको श्रेय पाएका छन् । उनले न्याय–निसाफको व्यवस्था तथा पेसागत हकहितको संरक्षणमा पनि ध्यान दिएका थिए ।
- सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा सुधार गर्नुपर्छ ।
- न्याय प्रणालीलाई निष्पक्ष र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ ।
- पेसागत हकहितको संरक्षण गर्नुपर्छ ।
- भूमिसम्बन्धी व्यवस्थालाई व्यवस्थित बनाउनुपर्छ ।
- सहरी योजना तथा व्यापार–वाणिज्यमा सुधार गर्नुपर्छ ।
- शासन प्रणालीलाई व्यवस्थित र उत्तरदायी बनाउनुपर्छ ।
महेन्द्र मल्लबाट सिक्न सकिने कुरा
राजा महेन्द्र मल्ललाई जनताप्रति संवेदनशील राजाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ । उनले जनताको विचारलाई सम्मान गर्ने र जनताको दुःखमा सहभागी हुने गरेको उल्लेख छ ।
- जनताको विचार र भावनाको सम्मान गर्नुपर्छ ।
- शासक जनताको सुख–दुःखप्रति संवेदनशील हुनुपर्छ ।
- जनहितलाई व्यक्तिगत सुविधाभन्दा प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
- शासनलाई जनउत्तरदायी र सेवामुखी बनाउनुपर्छ ।
मुख्य शिक्षा
वर्तमान राज्य सञ्चालकहरूले न्यायपूर्ण शासन, जनताको हकहितको संरक्षण, व्यवस्थित आर्थिक नीति, प्रभावकारी प्रशासन तथा जनभावनाको सम्मानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.