Class 12 Social एकाइ ६ पाठ ४ Notes

एकाइ ६

पाठ ४

मध्यकालीन आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था

१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

पाठमा उल्लिखित महेन्द्र मल्लको भनाइबाट आजका उद्योगी व्यवसायीले के सिक्न सक्छन् ?

उत्तरः

मध्यकालीन इतिहासबाट वर्तमान समयका उद्योगी, व्यवसायी तथा समाजले विभिन्न सकारात्मक कुरा सिक्न सक्छन् । त्यस समयमा धार्मिक सहिष्णुता, कला, साहित्य, सामाजिक सेवा तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा विशेष ध्यान दिइएको पाइन्छ ।

धार्मिक सहिष्णुता कायम गर्ने

मध्यकालमा विभिन्न देवीदेवताका मूर्तिहरू विभिन्न मन्दिरमा स्थापना गरिएको पाइन्छ । यसले धार्मिक सहिष्णुता कायम गर्नुपर्ने शिक्षा दिन्छ ।

कला र प्रतिभाको सम्मान गर्ने

विभिन्न दरबारमा विद्वान, कलाकार तथा साहित्यकारलाई सम्मान गर्ने परम्परा थियो । आजका उद्योगी व्यवसायीले पनि प्रतिभा र सिर्जनशील व्यक्तिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।

सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्ने

पाटनलगायत स्थानमा पोखरी, धारा, इनार आदि निर्माण गरी सामाजिक सेवामा ध्यान दिइएको पाइन्छ । यसबाट व्यवसायीले पनि समाजप्रति उत्तरदायी हुनुपर्ने कुरा सिक्न सक्छन् ।

कला र वास्तुकलाको संरक्षण गर्ने

पुराना कला, वास्तुकला तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र संवर्धन गरी भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने शिक्षा पाइन्छ ।

ऐतिहासिक घटनाको अभिलेखीकरण गर्ने

महत्त्वपूर्ण घटनाहरूलाई कला, साहित्य तथा अन्य माध्यमबाट संरक्षण गरी भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्नुपर्छ ।

नेपालको मध्यकालीन आर्थिक अवस्था निकै सुदृढ देखिन्छ । नेपालको हालको आर्थिक अवस्थासँग तुलना गर्दै यसलाई अझ सुदृढ बनाउन के गर्नुपर्ला ? लेख्नुहोस् ।

उत्तरः

नेपालको मध्यकालीन आर्थिक अवस्था मूलतः कृषि, पशुपालन, व्यापार–वाणिज्य, उद्योग तथा कर प्रणालीसँग सम्बन्धित थियो । तत्कालीन अवस्थामा कृषि अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा रहेको थियो । राज्यले कृषिक्षेत्रको संरक्षण र विकासका लागि विभिन्न नीति तथा नियम बनाएको पाइन्छ ।

कृषिको आधुनिकीकरण

मल्लकालमा कृषि पेसालाई व्यवस्थित बनाउन सिँचाइ कुलो निर्माण तथा त्यसको उपयोगसम्बन्धी नियम बनाइन्थ्यो । वर्तमान समयमा पनि कृषि प्रणालीलाई आधुनिकीकरण गर्दै पर्याप्त सिँचाइ सुविधा विस्तार गर्नुपर्छ ।

पशुपालनको विकास

मल्लकालमा पशुपालन महत्त्वपूर्ण व्यवसाय थियो र गौचरण तथा सरकारी गोठको व्यवस्था गरिएको पाइन्छ । आज पनि पशुपालनलाई व्यावसायिक बनाई देशलाई पशुजन्य उत्पादनमा आत्मनिर्भर बनाउनुपर्छ ।

तालिम र प्रोत्साहन

स्थानीय सरकारले कृषि तथा पशुपालनसम्बन्धी तालिम, प्रशिक्षण तथा कार्यक्रम सञ्चालन गरी उत्कृष्ट कृषक र व्यवसायीलाई पुरस्कार तथा प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।

उद्योगधन्दाको विस्तार

मल्लकालमा वस्त्र, धातु, खानी, काष्ठ, कागज तथा अन्य विभिन्न उद्योग सञ्चालनमा थिए । वर्तमान समयमा यस्ता उत्पादनमूलक उद्योगको विकास र विस्तार गर्नुपर्छ ।

सस्तो र सुलभ ऋण

उद्योग तथा व्यवसाय स्थापना गर्न चाहने व्यक्तिलाई राज्यले सस्तो र सुलभ ऋण उपलब्ध गराई उद्यमशीलता प्रवर्धन गर्नुपर्छ ।

मध्यकाल र वर्तमानबाट प्राप्त मुख्य शिक्षा

कृषिलाई व्यवस्थित गर्ने, पशुपालनलाई प्रोत्साहन गर्ने, स्वदेशी उद्योगको विकास गर्ने तथा उत्पादन र व्यापारलाई बलियो बनाउने नीति अपनाउन सके नेपालको वर्तमान अर्थतन्त्रलाई अझ सुदृढ बनाउन सकिन्छ ।

मध्यकालीन नेपाली वास्तुकला उत्कृष्ट थियो भन्ने प्रमाण प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

उत्तरः

वास्तुकलाका दृष्टिले मल्लकाल विशेष रूपमा प्रसिद्ध रहेको छ । यस समयमा विभिन्न शैलीका मन्दिर, स्तूप, विहार तथा कलात्मक दरबारहरूको निर्माण भएको थियो । यस्ता सम्पदाले मल्लकालीन वास्तुकलाको भव्यता तथा तत्कालीन कालिगढहरूको विशिष्ट सिपलाई प्रमाणित गर्छन् ।

प्यागोडा शैली

तह–तहका छानाबाट बनेका मन्दिरको शैलीलाई प्यागोडा शैली भनिन्छ । यसलाई नेपालको मौलिक वास्तुशैलीका रूपमा लिइन्छ । मल्लकालमा यो शैली अत्यन्त प्रचलित थियो ।

शिखर शैली

ठाडो रूपमा माथितिर उठेको मन्दिरको शैलीलाई शिखर शैली भनिन्छ । मल्लकालमा यस प्रकारको वास्तुकला पनि व्यापक रूपमा प्रयोग भएको थियो ।

प्यागोडा शैलीका मन्दिरहरू विभिन्न आकारका हुन्थे र केही संरचना धेरै तलासम्म उचाइमा निर्माण गरिन्थे । भक्तपुरको न्यातपोल मन्दिर, काठमाडौँको तलेजु, जैसीदेवल तथा अन्य विभिन्न मन्दिर यस शैलीका उदाहरणका रूपमा उल्लेख गरिन्छ ।

शिखर शैलीको विकासलाई देवताहरूको वासस्थान हिमाल वा पर्वतसँग जोडेर पनि व्याख्या गरिएको पाइन्छ । यस शैलीमा पाटनको कृष्ण मन्दिर, च्यासिं देवल, भक्तपुरको वत्सला देवी मन्दिर तथा काठमाडौँका विभिन्न मन्दिर निर्माण भएका छन् ।

भक्तपुरको न्यातपोल मन्दिर

काठमाडौँको तलेजु मन्दिर

पाटनको कृष्ण मन्दिर

च्यासिं देवल

भक्तपुरको वत्सला देवी मन्दिर

निष्कर्षः मल्लकालमा विभिन्न शैलीमा मन्दिर, मठ, विहार, दरबार तथा अन्य कलात्मक संरचना निर्माण भएकाले मध्यकालीन नेपाली वास्तुकला उत्कृष्ट र विकसित रहेको प्रमाणित हुन्छ ।

मध्यकालीन कला तथा संस्कृतिहरू आज पनि प्रचलनमा रहेका छन् । ती के के हुन्, उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तरः

संस्कृति भनेको मानव समाजले सभ्यताको विकासक्रममा सामूहिक रूपमा प्राप्त गरेको धार्मिक, आर्थिक, साहित्यिक, जात्रा–पर्व तथा कलासम्बन्धी विकास र परम्पराको समष्टि हो ।

नेपालको राजनीतिक इतिहास परिवर्तनशील रहे पनि सामाजिक तथा सांस्कृतिक परम्पराहरू निरन्तर रूपमा चल्दै आएका छन् । मध्यकालमा विकसित भएका विभिन्न शिक्षा, जात्रा, पर्व, कला तथा धार्मिक परम्परामध्ये धेरै आज पनि प्रचलनमा छन् ।

शिक्षा तथा ज्ञान

  • वेद
  • पुराण
  • धर्मशास्त्र
  • वेदान्त
  • न्याय
  • दर्शनशास्त्र
  • व्यावसायिक तथा परम्परागत शिक्षा

जात्रा तथा पर्व

  • बिस्केट जात्रा
  • रातो मत्स्येन्द्रनाथ जात्रा
  • नागपञ्चमी
  • गाईजात्रा
  • दुर्गापूजा तथा दशैँ
  • यमपञ्चक तथा तिहार
  • शिवरात्रि
  • वसन्तपञ्चमी
  • कृष्णाष्टमी
  • रामनवमी

कला तथा सम्पदा

मध्यकालमा निर्माण भएका विभिन्न मठ, मन्दिर, मूर्ति, दरबार तथा अन्य कलात्मक सम्पदाहरू आज पनि नेपाली कला र संस्कृतिका महत्त्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा रहेका छन् ।

मध्यकालीन सामाजिक अवस्था झल्कने संवाद तयार पार्नुहोस् ।

उत्तरः
राम र हरि कक्षा १२ मा सँगै पढ्ने साथी हुन् । भोलिको कक्षामा मध्यकालीन सामाजिक अवस्थाबारे पढाइ हुने जानकारी शिक्षकले दिनुभएको छ । टिफिन समयमा खाजा खाँदै उनीहरू यस विषयमा कुराकानी गर्दैछन् ।
राम

साँच्चै हरि, सरले भोलि मल्लकालीन सामाजिक अवस्थाबारे पढाउने भन्नुभएको छ । यसबारे तिमीलाई के–के थाहा छ ?

हरि

केही कुरा थाहा छ राम । मेरा हजुरबुबाले यसबारे कुरा गर्नुभएको मैले सुनेको थिएँ ।

राम

मल्लकालीन समाजको सामाजिक अवस्था कस्तो रहेछ त ?

हरि

मध्यकालीन समाज पनि लिच्छविकालीन समाजजस्तै मूलतः वर्ण व्यवस्थामा आधारित भएर चलेको थियो रे । विभिन्न जात तथा उपजातिको विकास हुँदा सामाजिक संरचना अझ जटिल हुँदै गएको थियो ।

हरि

मल्लकालीन दरबारमा विश्वम्भर उपाध्याय नामका ब्राह्मणले चौतारासम्मको पद प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ । ब्राह्मणलाई मृत्युदण्ड नदिने व्यवस्था रहेको र ब्रह्महत्या पञ्चअपराधमध्ये गम्भीर अपराध मानिने गरेको पनि उल्लेख पाइन्छ ।

राम

अनि हरि, परिवार प्रथा कस्तो थियो ? कुन समुदायमा कस्तो चलन थियो ?

हरि

समाजमा संयुक्त परिवार प्रथा थियो । यो प्रथा विशेषगरी नेवार समुदायमा बढी प्रचलित थियो । उपत्यकाबाहिरका खस तथा अन्य समुदायमा भने यसको प्रभाव तुलनात्मक रूपमा कम रहेको पाइन्छ ।

राम

त्यतिखेरको रहनसहन र खानपिन कस्तो थियो नि ?

हरि

तत्कालीन नेपाली समाजको रहनसहन र खानपिन सामान्य थियो । तर समाजमा वर्गीय संरचना विकसित भइसकेकाले त्यसको प्रभाव खानपिन तथा जीवनशैलीमा पनि देखिन्थ्यो ।

हरि

खानपिनमा हिन्दू, बौद्ध तथा विभिन्न सामाजिक परम्परा र धार्मिक मान्यताको प्रभाव रहेको थियो ।

राम

त्यतिखेर के–कस्ता जात्रा र उत्सव मनाइन्थ्यो ?

हरि

मनोरञ्जनमा नाचगानको प्रमुख स्थान थियो । नाचगानका लागि ठाउँ–ठाउँमा डबली बनाइएका हुन्थे । चाडपर्व, जात्रा र उत्सव पनि मनोरञ्जनका महत्त्वपूर्ण साधन थिए ।

हरि

शासक वर्गले शतरञ्ज, गञ्जिफा र त्रिपासा जस्ता खेल खेलेर पनि मनोरञ्जन लिने गर्थे ।

यत्तिकैमा टिफिन समय सकिएको घण्टी बज्छ र दुवै जना कक्षातर्फ लाग्छन् ।

Discussion

Share a helpful question, idea, or explanation with other students.

Leave a Comment

Write a clear question, answer, or helpful explanation.
Your email will not be published.

Download Our Offline App

Study class-wise notes even when internet is not available. Get the app from Play Store.

Nepal eNotes offline app preview
Get it on Google Play