पाठ ४
मध्यकालीन आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
पाठमा उल्लिखित महेन्द्र मल्लको भनाइबाट आजका उद्योगी व्यवसायीले के सिक्न सक्छन् ?
मध्यकालीन इतिहासबाट वर्तमान समयका उद्योगी, व्यवसायी तथा समाजले विभिन्न सकारात्मक कुरा सिक्न सक्छन् । त्यस समयमा धार्मिक सहिष्णुता, कला, साहित्य, सामाजिक सेवा तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा विशेष ध्यान दिइएको पाइन्छ ।
धार्मिक सहिष्णुता कायम गर्ने
मध्यकालमा विभिन्न देवीदेवताका मूर्तिहरू विभिन्न मन्दिरमा स्थापना गरिएको पाइन्छ । यसले धार्मिक सहिष्णुता कायम गर्नुपर्ने शिक्षा दिन्छ ।
कला र प्रतिभाको सम्मान गर्ने
विभिन्न दरबारमा विद्वान, कलाकार तथा साहित्यकारलाई सम्मान गर्ने परम्परा थियो । आजका उद्योगी व्यवसायीले पनि प्रतिभा र सिर्जनशील व्यक्तिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।
सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्ने
पाटनलगायत स्थानमा पोखरी, धारा, इनार आदि निर्माण गरी सामाजिक सेवामा ध्यान दिइएको पाइन्छ । यसबाट व्यवसायीले पनि समाजप्रति उत्तरदायी हुनुपर्ने कुरा सिक्न सक्छन् ।
कला र वास्तुकलाको संरक्षण गर्ने
पुराना कला, वास्तुकला तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र संवर्धन गरी भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने शिक्षा पाइन्छ ।
ऐतिहासिक घटनाको अभिलेखीकरण गर्ने
महत्त्वपूर्ण घटनाहरूलाई कला, साहित्य तथा अन्य माध्यमबाट संरक्षण गरी भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्नुपर्छ ।
नेपालको मध्यकालीन आर्थिक अवस्था निकै सुदृढ देखिन्छ । नेपालको हालको आर्थिक अवस्थासँग तुलना गर्दै यसलाई अझ सुदृढ बनाउन के गर्नुपर्ला ? लेख्नुहोस् ।
नेपालको मध्यकालीन आर्थिक अवस्था मूलतः कृषि, पशुपालन, व्यापार–वाणिज्य, उद्योग तथा कर प्रणालीसँग सम्बन्धित थियो । तत्कालीन अवस्थामा कृषि अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा रहेको थियो । राज्यले कृषिक्षेत्रको संरक्षण र विकासका लागि विभिन्न नीति तथा नियम बनाएको पाइन्छ ।
कृषिको आधुनिकीकरण
मल्लकालमा कृषि पेसालाई व्यवस्थित बनाउन सिँचाइ कुलो निर्माण तथा त्यसको उपयोगसम्बन्धी नियम बनाइन्थ्यो । वर्तमान समयमा पनि कृषि प्रणालीलाई आधुनिकीकरण गर्दै पर्याप्त सिँचाइ सुविधा विस्तार गर्नुपर्छ ।
पशुपालनको विकास
मल्लकालमा पशुपालन महत्त्वपूर्ण व्यवसाय थियो र गौचरण तथा सरकारी गोठको व्यवस्था गरिएको पाइन्छ । आज पनि पशुपालनलाई व्यावसायिक बनाई देशलाई पशुजन्य उत्पादनमा आत्मनिर्भर बनाउनुपर्छ ।
तालिम र प्रोत्साहन
स्थानीय सरकारले कृषि तथा पशुपालनसम्बन्धी तालिम, प्रशिक्षण तथा कार्यक्रम सञ्चालन गरी उत्कृष्ट कृषक र व्यवसायीलाई पुरस्कार तथा प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।
उद्योगधन्दाको विस्तार
मल्लकालमा वस्त्र, धातु, खानी, काष्ठ, कागज तथा अन्य विभिन्न उद्योग सञ्चालनमा थिए । वर्तमान समयमा यस्ता उत्पादनमूलक उद्योगको विकास र विस्तार गर्नुपर्छ ।
सस्तो र सुलभ ऋण
उद्योग तथा व्यवसाय स्थापना गर्न चाहने व्यक्तिलाई राज्यले सस्तो र सुलभ ऋण उपलब्ध गराई उद्यमशीलता प्रवर्धन गर्नुपर्छ ।
मध्यकाल र वर्तमानबाट प्राप्त मुख्य शिक्षा
कृषिलाई व्यवस्थित गर्ने, पशुपालनलाई प्रोत्साहन गर्ने, स्वदेशी उद्योगको विकास गर्ने तथा उत्पादन र व्यापारलाई बलियो बनाउने नीति अपनाउन सके नेपालको वर्तमान अर्थतन्त्रलाई अझ सुदृढ बनाउन सकिन्छ ।
मध्यकालीन नेपाली वास्तुकला उत्कृष्ट थियो भन्ने प्रमाण प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
वास्तुकलाका दृष्टिले मल्लकाल विशेष रूपमा प्रसिद्ध रहेको छ । यस समयमा विभिन्न शैलीका मन्दिर, स्तूप, विहार तथा कलात्मक दरबारहरूको निर्माण भएको थियो । यस्ता सम्पदाले मल्लकालीन वास्तुकलाको भव्यता तथा तत्कालीन कालिगढहरूको विशिष्ट सिपलाई प्रमाणित गर्छन् ।
प्यागोडा शैली
तह–तहका छानाबाट बनेका मन्दिरको शैलीलाई प्यागोडा शैली भनिन्छ । यसलाई नेपालको मौलिक वास्तुशैलीका रूपमा लिइन्छ । मल्लकालमा यो शैली अत्यन्त प्रचलित थियो ।
शिखर शैली
ठाडो रूपमा माथितिर उठेको मन्दिरको शैलीलाई शिखर शैली भनिन्छ । मल्लकालमा यस प्रकारको वास्तुकला पनि व्यापक रूपमा प्रयोग भएको थियो ।
प्यागोडा शैलीका मन्दिरहरू विभिन्न आकारका हुन्थे र केही संरचना धेरै तलासम्म उचाइमा निर्माण गरिन्थे । भक्तपुरको न्यातपोल मन्दिर, काठमाडौँको तलेजु, जैसीदेवल तथा अन्य विभिन्न मन्दिर यस शैलीका उदाहरणका रूपमा उल्लेख गरिन्छ ।
शिखर शैलीको विकासलाई देवताहरूको वासस्थान हिमाल वा पर्वतसँग जोडेर पनि व्याख्या गरिएको पाइन्छ । यस शैलीमा पाटनको कृष्ण मन्दिर, च्यासिं देवल, भक्तपुरको वत्सला देवी मन्दिर तथा काठमाडौँका विभिन्न मन्दिर निर्माण भएका छन् ।
भक्तपुरको न्यातपोल मन्दिर
काठमाडौँको तलेजु मन्दिर
पाटनको कृष्ण मन्दिर
च्यासिं देवल
भक्तपुरको वत्सला देवी मन्दिर
मध्यकालीन कला तथा संस्कृतिहरू आज पनि प्रचलनमा रहेका छन् । ती के के हुन्, उल्लेख गर्नुहोस् ।
संस्कृति भनेको मानव समाजले सभ्यताको विकासक्रममा सामूहिक रूपमा प्राप्त गरेको धार्मिक, आर्थिक, साहित्यिक, जात्रा–पर्व तथा कलासम्बन्धी विकास र परम्पराको समष्टि हो ।
नेपालको राजनीतिक इतिहास परिवर्तनशील रहे पनि सामाजिक तथा सांस्कृतिक परम्पराहरू निरन्तर रूपमा चल्दै आएका छन् । मध्यकालमा विकसित भएका विभिन्न शिक्षा, जात्रा, पर्व, कला तथा धार्मिक परम्परामध्ये धेरै आज पनि प्रचलनमा छन् ।
शिक्षा तथा ज्ञान
- वेद
- पुराण
- धर्मशास्त्र
- वेदान्त
- न्याय
- दर्शनशास्त्र
- व्यावसायिक तथा परम्परागत शिक्षा
जात्रा तथा पर्व
- बिस्केट जात्रा
- रातो मत्स्येन्द्रनाथ जात्रा
- नागपञ्चमी
- गाईजात्रा
- दुर्गापूजा तथा दशैँ
- यमपञ्चक तथा तिहार
- शिवरात्रि
- वसन्तपञ्चमी
- कृष्णाष्टमी
- रामनवमी
कला तथा सम्पदा
मध्यकालमा निर्माण भएका विभिन्न मठ, मन्दिर, मूर्ति, दरबार तथा अन्य कलात्मक सम्पदाहरू आज पनि नेपाली कला र संस्कृतिका महत्त्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा रहेका छन् ।
मध्यकालीन सामाजिक अवस्था झल्कने संवाद तयार पार्नुहोस् ।
साँच्चै हरि, सरले भोलि मल्लकालीन सामाजिक अवस्थाबारे पढाउने भन्नुभएको छ । यसबारे तिमीलाई के–के थाहा छ ?
केही कुरा थाहा छ राम । मेरा हजुरबुबाले यसबारे कुरा गर्नुभएको मैले सुनेको थिएँ ।
मल्लकालीन समाजको सामाजिक अवस्था कस्तो रहेछ त ?
मध्यकालीन समाज पनि लिच्छविकालीन समाजजस्तै मूलतः वर्ण व्यवस्थामा आधारित भएर चलेको थियो रे । विभिन्न जात तथा उपजातिको विकास हुँदा सामाजिक संरचना अझ जटिल हुँदै गएको थियो ।
मल्लकालीन दरबारमा विश्वम्भर उपाध्याय नामका ब्राह्मणले चौतारासम्मको पद प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ । ब्राह्मणलाई मृत्युदण्ड नदिने व्यवस्था रहेको र ब्रह्महत्या पञ्चअपराधमध्ये गम्भीर अपराध मानिने गरेको पनि उल्लेख पाइन्छ ।
अनि हरि, परिवार प्रथा कस्तो थियो ? कुन समुदायमा कस्तो चलन थियो ?
समाजमा संयुक्त परिवार प्रथा थियो । यो प्रथा विशेषगरी नेवार समुदायमा बढी प्रचलित थियो । उपत्यकाबाहिरका खस तथा अन्य समुदायमा भने यसको प्रभाव तुलनात्मक रूपमा कम रहेको पाइन्छ ।
त्यतिखेरको रहनसहन र खानपिन कस्तो थियो नि ?
तत्कालीन नेपाली समाजको रहनसहन र खानपिन सामान्य थियो । तर समाजमा वर्गीय संरचना विकसित भइसकेकाले त्यसको प्रभाव खानपिन तथा जीवनशैलीमा पनि देखिन्थ्यो ।
खानपिनमा हिन्दू, बौद्ध तथा विभिन्न सामाजिक परम्परा र धार्मिक मान्यताको प्रभाव रहेको थियो ।
त्यतिखेर के–कस्ता जात्रा र उत्सव मनाइन्थ्यो ?
मनोरञ्जनमा नाचगानको प्रमुख स्थान थियो । नाचगानका लागि ठाउँ–ठाउँमा डबली बनाइएका हुन्थे । चाडपर्व, जात्रा र उत्सव पनि मनोरञ्जनका महत्त्वपूर्ण साधन थिए ।
शासक वर्गले शतरञ्ज, गञ्जिफा र त्रिपासा जस्ता खेल खेलेर पनि मनोरञ्जन लिने गर्थे ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.