पाठ ६
बसाइँसराइको प्रवृत्ति
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
नेपालमा बसाइँसराइको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि उल्लेख गर्नुहोस् ।
Population Monograph, 2014 का अनुसार भौगोलिक क्षेत्र तथा बसोबासको स्थान परिवर्तन गर्ने प्रक्रियालाई बसाइँसराइ भनिन्छ । नेपालको सन्दर्भमा बसाइँसराइको इतिहासलाई विभिन्न चरणमा हेर्न सकिन्छ ।
सुगौली सन्धिपछिको बसाइँसराइ
स्रोत सामग्रीअनुसार नेपालमा आधुनिक बसाइँसराइको प्रारम्भिक चरण सुगौली सन्धिपछि देखिएको मानिन्छ । नेपाली युवाहरू भारतीय तथा ब्रिटिस सेनामा भर्ती हुन विदेश जाने परम्पराले अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँसराइलाई बढावा दिएको पाइन्छ ।
शिक्षा र रोजगारीका लागि बसाइँसराइ
उच्च शिक्षा, काम तथा रोजगारीको खोजीमा मानिसहरू देशभित्र तथा विदेशतर्फ बसाइँ सर्ने क्रम पनि विस्तार हुँदै गयो ।
राप्ती उपत्यकाको पुनर्वास कार्यक्रम
सन् १९५० को मध्यदेखि राप्ती उपत्यकामा पुनर्वास कार्यक्रम लागू भएपछि नेपालको आन्तरिक बसाइँसराइमा अर्को महत्त्वपूर्ण चरण सुरु भएको देखिन्छ ।
अनुपस्थित जनसङ्ख्या
स्रोत सामग्रीअनुसार सन् २००१ को जनगणनामा ७६२,१८२ जना व्यक्ति अनुपस्थित रहेको उल्लेख गरिएको छ ।
अनुपस्थित जनसङ्ख्यामा ठूलो वृद्धि
सन् २०११ मा अनुपस्थित व्यक्तिको सङ्ख्या १,९२१,४९४ पुगेको स्रोत सामग्रीमा उल्लेख छ ।
स्रोत सामग्रीमा उल्लेखित बसाइँसराइसम्बन्धी तथ्याङ्क
स्रोत सामग्रीमा सन् २०११ को खुद अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँसराइसम्बन्धी दर पनि उल्लेख गरिएको छ । समग्र रूपमा हेर्दा नेपालमा आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय दुवै किसिमका बसाइँसराइको प्रवृत्ति समयसँगै बढ्दै गएको देखिन्छ ।
नेपालमा बसाइँसराइको ऐतिहासिक विकासक्रम
नेपालमा आन्तरिक बसाइँसराइको धार उल्लेख गर्नुहोस् ।
बसाइँसराइको धार भन्नाले समान उत्पत्तिस्थान र गन्तव्यस्थल भएका मानिसहरूको साझा बसाइँसराइ प्रवाहलाई बुझिन्छ । नेपालमा आन्तरिक बसाइँसराइले निश्चित दिशा तथा धार पछ्याएको पाइन्छ ।
नेपालमा देखिने प्रमुख आन्तरिक बसाइँसराइका धारहरू :
गाउँबाट सहर
रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सेवा–सुविधाको खोजीमा गाउँबाट सहरतर्फ हुने बसाइँसराइ ।
सहरबाट गाउँ
विभिन्न आर्थिक, पारिवारिक वा अन्य कारणले सहरबाट गाउँतर्फ हुने बसाइँसराइ ।
सहरबाट सहर
एउटा सहरी केन्द्रबाट अर्को सहरी केन्द्रतर्फ हुने बसाइँसराइ ।
अन्तरजिल्ला बसाइँसराइ
एउटै देशभित्र एक जिल्लाबाट अर्को जिल्लामा बसोबास परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया ।
अन्तरप्रदेशीय बसाइँसराइ
एउटा प्रदेशबाट अर्को प्रदेशमा बसोबास सर्ने प्रक्रिया ।
मुख्य दुई दिशा
स्रोत सामग्रीमा विशेष रूपमा अन्तरप्रदेशीय बसाइँसराइ र गाउँबाट सहरतर्फको बसाइँसराइ लाई नेपालका महत्त्वपूर्ण धारका रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।
अन्तरप्रदेशीय बसाइँसराइ
नेपालमा अन्तरप्रदेशीय बसाइँसराइलाई मुख्य रूपमा दुई स्वरूपमा हेर्न सकिन्छ :
हिमाल तथा पहाडबाट तराईतर्फ
हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रबाट तराई क्षेत्रमा बसोबास सर्ने प्रवृत्ति नेपालको आन्तरिक बसाइँसराइको महत्त्वपूर्ण धार हो ।
एक प्रदेशबाट अर्को प्रदेशतर्फ
रोजगारी, शिक्षा, व्यापार, सेवा तथा अन्य अवसरका कारण मानिसहरू एउटा प्रदेशबाट अर्को प्रदेशमा बसाइँ सर्ने गर्छन् ।
तराई प्रमुख गन्तव्य क्षेत्र
स्रोत सामग्रीअनुसार सन् १९७१ देखि तराई क्षेत्र निरन्तर रूपमा आन्तरिक बसाइँसराइको प्रमुख गन्तव्य क्षेत्र बन्दै आएको देखिन्छ ।
तराईतर्फ बसाइँ सर्नेहरूमध्ये पहाडी क्षेत्रबाट आएका मानिसको हिस्सा स्रोतमा ७६ प्रतिशत उल्लेख गरिएको छ ।
सन् २०११ मा तराईतर्फ बसाइँ सर्नेहरूमध्ये पहाडी क्षेत्रबाट आएका मानिसको हिस्सा ६४ प्रतिशत उल्लेख गरिएको छ ।
नेपालका विभिन्न जनगणना वर्षहरूमा आन्तरिक बसाइँसराइको प्रवृत्तिलाई भौगोलिक क्षेत्र, विकास क्षेत्र, जिल्ला तथा ग्रामीण–सहरी क्षेत्रका आधारमा पनि वर्गीकरण गरिएको पाइन्छ ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.