पाठ ५
मुलुकी संहिता
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :
फौजदारी अभियोग कस्तो अभियोग हो ?
फौजदारी अभियोगअन्तर्गत मारपिट, चोरी, डकैती, ज्यानलगायतका अपराधसम्बन्धी मुद्दाहरू पर्छन् । सामान्यतः देवानी प्रकृतिका मुद्दाबाहेक अपराध र कसुरसँग सम्बन्धित मुद्दालाई फौजदारी मुद्दा भनिन्छ ।
फौजदारी मुद्दाअन्तर्गत निम्न प्रकारका कसुरहरू पर्छन् :
राज्यविरुद्धका कसुर
ज्यानसम्बन्धी कसुर
कुटपिट तथा अङ्गभङ्गसम्बन्धी कसुर
नागरिकतासम्बन्धी कसुर
लागुऔषधसम्बन्धी कसुर
सवारी साधन दुर्घटनासम्बन्धी कसुर
करणीसम्बन्धी कसुर
चोरी, डाँका, लुटपिट तथा ठगीसम्बन्धी कसुर
सरल रूपमा
समाज, व्यक्ति वा राज्यविरुद्ध अपराध मानिने कार्यसँग सम्बन्धित मुद्दालाई फौजदारी मुद्दा भनिन्छ ।
फौजदारी र देवानी मुद्दाबीचको फरक देखाउनुहोस् ।
देवानी र फौजदारी मुद्दाको प्रकृति फरक हुन्छ । देवानी मुद्दा व्यक्तिको कानुनी हक, दायित्व, हैसियत, पारिवारिक सम्बन्ध तथा सम्पत्तिसँग सम्बन्धित हुन्छ भने फौजदारी मुद्दा अपराध र कसुरसँग सम्बन्धित हुन्छ ।
| आधार | देवानी मुद्दा | फौजदारी मुद्दा |
|---|---|---|
| प्रकृति | कानुनी हक, दायित्व, हैसियत, पद, पारिवारिक सम्बन्ध वा सम्पत्तिसँग सम्बन्धित मुद्दा । | अपराध वा कानुनले कसुर मानेका कार्यसँग सम्बन्धित मुद्दा । |
| मुख्य विषय | नाता, अंश, सम्पत्ति, पारिश्रमिक, करार, क्षतिपूर्तिलगायत । | ज्यान, कुटपिट, चोरी, डकैती, ठगी, लागुऔषधलगायत । |
| उद्देश्य | व्यक्तिको हक, दाबी वा दायित्वसम्बन्धी विवाद समाधान गर्नु । | अपराधसम्बन्धी कसुरको कानुनी निरूपण गर्नु । |
देवानी मुद्दाका उदाहरणहरू
नाता कायम वा सम्बन्धविच्छेदसम्बन्धी मुद्दा ।
दस्तुर, पारिश्रमिक, तलब, भत्ता तथा ज्यालासम्बन्धी मुद्दा ।
अंश, अपुताली, दानबकस, संरक्षक, माथवर तथा मातृक वा पैतृक अख्तियारीसम्बन्धी मुद्दा ।
धर्मपुत्र वा धर्मपुत्रीसम्बन्धी मुद्दा ।
करार, अर्धकरार तथा अनुचित समृद्धिअन्तर्गतका हक वा दाबी ।
दुष्कृति, अर्धदुष्कृति वा त्रुटिपूर्ण उत्पादनसम्बन्धी हक वा दाबी ।
सुविधाभार, क्षतिपूर्ति तथा अन्य देवानी प्रकृतिका विषय ।
फौजदारी मुद्दाका उदाहरणहरू
ज्यान, कुटपिट तथा अङ्गभङ्गसम्बन्धी कसुर ।
राज्यविरुद्धका कसुर ।
मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारसम्बन्धी कसुर ।
नागरिकतासम्बन्धी कसुर ।
लागुऔषधसम्बन्धी कसुर ।
सवारी साधन दुर्घटनासम्बन्धी कसुर ।
राष्ट्रिय तथा सार्वजनिक सम्पदाविरुद्धका कसुर ।
करणीसम्बन्धी कसुर ।
चोरी, डाँका, लुटपिट, ठगी तथा नापतौलसम्बन्धी कसुर ।
गोपनीयता तथा गाली बेइज्जतीसम्बन्धी कसुर ।
देवानी संहिताका सामान्य सिद्धान्तअन्तर्गत कुन–कुन प्रावधानहरू सम्बन्धित छन् ? टिपोट गर्नुहोस् ।
दैनिक व्यवहारसँग सम्बन्धित देवानी संहिताका केही सामान्य सिद्धान्तहरू निम्नानुसार छन् :
कानुनको अज्ञानता क्षम्य हुँदैन
कानुन सबैले जानेको अनुमान गरिन्छ । त्यसैले कानुन थाहा थिएन भन्ने आधारमा कानुनी दायित्वबाट मुक्त हुन सकिँदैन ।
सार्वजनिक हितविपरीत कार्य गर्न नपाइने
कसैले पनि सार्वजनिक हितविपरीत हुने गरी कुनै कामकारबाही गर्न पाउँदैन ।
कानुनविपरीतको काम अमान्य हुने
कानुनको व्यवस्था विपरीत गरिएको कार्यले कानुनी मान्यता प्राप्त गर्न सक्दैन ।
गलत कार्यको परिणाम आफैँले व्यहोर्नुपर्ने
प्रत्येक व्यक्तिले आफूले गरेको गलत कार्यको परिणाम वा दायित्व आफैँले व्यहोर्नुपर्छ ।
असल छिमेकीपन कायम गर्नुपर्ने
प्रत्येक व्यक्तिले आफू बसेको समुदाय तथा छिमेकीलाई हानिनोक्सानी नपुर्याई असल छिमेकीपन कायम गर्नुपर्छ ।
कानुनविपरीत प्रथा वा परम्परालाई मान्यता नदिने
कानुनविपरीत रहेका प्रथा वा परम्परालाई न्यायका दृष्टिले मान्यता दिइँदैन ।
मुख्य सन्देश
देवानी संहिताका सामान्य सिद्धान्तले कानुनको पालना, सार्वजनिक हित, व्यक्तिगत जिम्मेवारी, छिमेकीप्रतिको उत्तरदायित्व र कानुनसम्मत व्यवहारलाई महत्त्व दिन्छन् ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.